سیاهچاله‌ای که گرسنه ماند و کهکشانش را در تاریکی فرو برد

* پرده از راز یک تغییر کمیاب در رفتار ابرسیاهچاله‌ی مرکزی یک کهکشان دوردست به کمک تلسکوپ بسیار بزرگ (وی‌ال‌تی، VLT) در رصدخانه‌ی جنوبی اروپا و تلسکوپ فضایی هابل ناسا و همچنین رصدخانه‌ی پرتو X چاندرای ناسا برداشته شد. به نظر می‌رسد این سیاهچاله وارد دوران سختی شده و دیگر سوخت کافی برای روشن کردن محیط پیرامونش به آن نمی‌رسد.
کهکشان مارکاریان ۱۰۱۸ در صورت فلکی نهنگ. این تصویر در اندازه‌ی بزرگ‌تر و کامل‌تر
کهکشان‌های بسیاری با هسته‌ی درخشان یافته شده که از یک سیاهچاله‌ی ابرپرجرم انرژی می‌گیرند. این هسته‌ها که از درخشان‌ترین اجرام کیهانند، میزبان‌های خود را به یک "کهکشان فعال" تبدیل کرده‌اند. دلیل درخشش بی‌اندازه‌ی آنها مواد داغیست که با فرو کشیده شدن به درون سیاهچاله در فرآیندی به نام برافزایش، پرتوهایی بسیار پرانرژی می‌گسیلند. این نور شدید در هر کهکشان با کهکشان دیگر تفاوت بسیاری دارد و بنابراین اخترشناسان آنها را بر پایه‌ی ویژگی‌های نوری که می‌گسیلند به چندین دسته بخش کرده‌اند. [۱]

از میان این کهکشان‌ها مواردی دیده شده‌ که تنها در مدت ۱۰ سال به شدت تغییر کرده‌اند، یک چشم بر هم زدن در مقیاس کیهانی. ولی کهکشان فعالی که در این پژوهشِ تازه بررسی شد با نام "مارکاریان ۱۰۱۸" از این نظر با بقیه تفاوت دارد که دو بار تغییر گونه داد و در مدت پنج سال به رده‌بندی آغازین خود بازگشت. تغییر با چرخه‌ی کامل تاکنون در چند کهکشان‌ دیده شده بود، ولی هیچ یک از آنها با چنین جزییاتی بررسی نشده.

کشف سرشت دمدمی و بی‌ثبات ماکاریان ۱۰۱۸ دستاورد جنبی و شانسی پروژه‌ی Close AGN Reference Survey یا CARS بود، یک برنامه‌ی مشترک میان رصدخانه‌ی جنوبی اروپا (ESO) و سازمان‌های دیگر برای گردآوری اطلاعات از ۴۰ کهکشان نزدیک که دارای هسته‌ی فعال هستند. مشاهدات روزمره‌ی مارکاریان ۱۰۱۸ با کاوشگر طیف‌سنجی چند-یگانی (MUSE) که رو تلسکوپ وی‌ال‌تی در ESO نصب شده، تغییر شگفت‌آوری را در بروندهی نوری این کهکشان نمایان کرد.

ربکا مکلروی، نویسنده‌ی اصلی پژوهشنامه‌ی این کشف و دانشجوی دکترا در دانشگاه سیدنی و مرکز CAASTRO می‌گوید: «ما از دیدن چنین تغییر کمیاب و چشمگیری در مارکاریان ۱۰۱۸ بهت‌زده شدیم.»

رصد شانسی این کهکشان به این سرعت پس از آغاز روند کم‌نور شدنش یک فرصت نامنتظره برای یادگیری درباره‌ی چیزی بود که باعث این تیک‌های کهکشانی می‌شود؛ چنان چه برند هوزمان، رهبر پروژه‌ی CARS و نویسنده‌ی اصلی یکی از دو پژوهشنامه‌‌ی مربوط به این کشف می‌گوید: «ما خوش‌شانس بودیم که این رویداد را تنها ۴-۳ سال پس از آغاز افول آن دیدیم، برای همین توانستیم چالش دیدبانی برای بررسی جزییات فیزیکی برافزایش کهکشان‌های فعال را آغاز کنیم؛ کاری که بدون این شانس نمی‌توانستیم انجام دهیم.»
افضای پیرامون کهکشان مارکاریان ۱۰۱۸. خود کهکشان کمی پایین‌تر از ستاره‌ی سفید مرکزی جای دارد ولی برای دیدن آن باید اندازه‌های بزرگ‌ترِ این عکس را ببینید: ۳.۸ مگابایت- ۳۳.۳ مگابایت
این دانشمندان بهترین بهره را از شانسی که به آنها رو شده بود بردند، و آن را به اولویت نخست برای دیدن فرآیندی که باعث تغییر سریع و شدید در نور مارکاریان ۱۰۱۸ شده بود تبدیل کردند. این پدیده می‌توانست در اثر هر یک از چندین رویداد اخترفیزیکی ممکن رخ داده باشد، ولی نمی‌شد انگاره‌ی بلعیده شدن یک تک ستاره توسط سیاهچاله را کنار گذاشت [۲] و احتمال کاهش نور به دلیل گازهای میان ما و سیاهچاله را از نظر دور داشت [۳]. ولی سازوکار واقعی فرآیندی که پشت تغییر شگفت‌انگیز مارکاریان ۱۰۱۸ بود تا پایان دور نخست رصدها هم نامعلوم ماند.

با این حال، این گروه پژوهشی پس از گرفتن وقت رصدی بیشتر از تلسکوپ فضایی هابل و رصدخانه‌ی پرتو X چاندرا، توانستند داده‌های افزوده‌ای نیز به دست آورند و به کمک همین داده‌های توانستند پی به این راز ببرند: سیاهچاله داشت به آرامی کم‌نور می‌شد زیرا مواد برافزایشی در دسترسش رو به پایان بود.

ربکا مکلروی می‌گوید: «احتمال دارد گرسنه ماندن این سیاهچاله به دلیل از هم گسیختگی جریان مواد به سوی آن باشد. یک احتمال فریبنده‌ی دیگر هم برهمکنش‌هایی میان آن و یک ابرسیاهچاله‌ی دیگر است.» یک سامانه‌ی سیاهچاله‌ای دوتایی‌ می‌تواند برای مارکاریان ۱۰۱۸ احتمال بزرگی باشد زیرا خود کهکشان دستاورد ادغام بزرگ دو کهکشان است، دو کهکشانی که هر یک می‌توانسته یک ابرسیاهچاله در مرکزش بوده باشد.

پژوهش‌ها درباره‌ی سازوکارهای درون کهکشان‌های فعالی مانند مارکاریان ۱۰۱۸ که به تغییر چهره‌ی آنها می‌انجامد ادامه خواهد داشت. برند هوزمان می‌گوید: «این گروه می‌خواهد به سرعت تعیین کند که چه چیزی باعث شده مارکاریان ۱۰۱۸ دوباره تاریک شود. دیدبانی‌هایی که هم اکنون توسط تلسکوپ‌های ESO و دیگر تجهیزات انجام می‌شود به ما امکان خواهند داد تا دنیای هیجان‌انگیز سیاهچاله‌های قحطی‌زده و دگرگونی کهکشان‌های فعال را به طور دقیق‌تر بررسی کنیم.»

کهکشان مارکاریان ۱۰۱۸ با فاصله‌ی ۶۰۰ میلیون سال نوری از زمین، در راستای صورت فلکی نهنگ دیده می‌شود. در این ویدیو، با بزرگنمایی بخشی از آسمان در صورت فلکی نهنگ، به این کهکشان می‌رسیم. 

---------------------------------------------
یادداشت‌ها:
۱] درخشان‌ترین کهکشان‌های فعال اختروش‌ها هستند، کهکشان‌هایی که درخشش هسته‌ی آنها از کل کهکشان بیشتر است. رده‌ی ضعیف‌تر به نام کهکشان‌های سیفرت شناخته می‌شوند. سیفرت‌ها در آغاز بر پایه‌ی درخشش و طیف گسیلشی (یا طیف نشری- نقشه‌ی شدت پرتوهای گسیلیده در طول‌موج‌های گوناگون) به دو گونه بخش شده بودند: گونه‌ی ۱ و گونه‌ی ۲، ولی امروزه رده‌های دیگری مانند گونه‌ی سیفرت ۱.۹ نیز معرفی شده است.

۲] یک چنین رویدادِ آشفتگی کشندی‌ای زمانی رخ می‌دهد که یک ستاره بیش از اندازه به یک ابرسیاهچاله نزدیک شده و در اثر کشش گرانشی سهمگین آن پاره پاره شود. در نتیجه‌ی این فرآیند، درخشش ناحیه‌ی مرکزی ناگهان و به شدت افزایش می‌یابد و در مدت چند سال کم کم کاهش می‌یابد. نمودار درخشش دیده شده در مارکاریان ۱۰۱۸ با نمودار چنین رویدادی همخوانی نداشت.

۳] گذشتن این گازها از میان ما و هسته‌ی کهکشان می‌تواند جلوی دید ما از نور آن را بگیرد و بر رده‌بندی یک کهکشان فعال تاثیر بگذارد، مانند مِهی برابر چراغ‌های جلوی یک خودرو که نور آن را کم می‌کند. چنین چیزی حتی می‌تواند بر طیف کهکشان هم اثر بگذارد و این هم می‌تواند رده‌بندی کهکشان را تغییر دهد.

--------------------------------------------
به کانال تلگرام یک ستاره در هفت آسمان بپیوندید:

واژه نامه:
supermassive black hole - galaxy - ESO - Very Large Telescope - NASA - ESA - Hubble Space Telescope - Chandra X-ray Observatory - black hole - core - active galaxy - accretion - Markarian 1018 - Close AGN Reference Survey - CARS - Multi-Unit Spectroscopic Explorer - MUSE - Rebecca McElroy - PhD - University of Sydney - ARC Centre of Excellence for All Sky Astrophysics - CAASTRO - Bernd Husemann - star - nucleus - Seyfert galaxy - emission spectrum - wavelength - Type 1 - Type 2 - Type 1.9 - gravitational tidal force -

قلب و روح و خوشه‌های دوقلو

این تصیر در اندازه‌ی بزرگ‌تر
این میدان پرستاره بخشی از آسمان به پهنای حدود ۱۰ درجه را در صورت‌های فلکی شمالی برساوش و ذات‌الکرسی (خداوند اورنگ) می‌پوشاند.
در سمت چپ چشم‌انداز، ابر کیهانی قلبی-شکل IC ۱۸۰۵ و ابر IC ۱۸۴۸ که به نام سحابی‌های قلب و روح نیز شناخته می‌شوند را می‌بینیم. در سمت راست هم دو خوشه‌ی ستاره‌ای باز با عنوان NGC ۸۶۹ و NGC ۸۸۴ دیده می‌شود. نام دیگر این دو خوشه، اچ و خی برساوش (h and Chi Perseii) است ولی به سادگی، به نام "خوشه‌ی دوتایی" هم شناخته می‌شوند.
خود قلب و روح هم میزبان خوشه‌هایی از ستارگان جوان چند میلیون ساله هستند. پهنای هر یک از این دو سحابی بیش از ۲۰۰ سال نوری است و ۶ تا ۷ هزار سال نوری هم از زمین فاصله دارند. در حقیقت این دو سحابی بخشی از یک مجموعه‌ی پیچیده، بزرگ، و فعال ستاره‌زایی در بازوی مارپیچی برساوشِ کهکشان راه شیری هستند.
خوشه‌ی دوتایی هم تقریبا به همان اندازه‌ی سحابی‌های قلب و روح از زمین دور است. این دو خوشه تنها به اندازه‌ی چند صد سال نوری از یکدیگر فاصله دارند و از دید فیزیکی به هم نزدیکند. سن هر دوی آنها نیز حدود ۱۳ میلیون سال برآورد شده.
نزدیکی خوشه‌های اچ و خی برساوش به هم، و نیز همسن بودن ستارگانشان نشان می‌دهد که به احتمال بسیار، هر دوی آنها در یک منطقه‌ی ستاره‌زایی به دنیا آمده‌اند.

--------------------------------------------
به کانال تلگرام یک ستاره در هفت آسمان بپیوندید:

واژه نامه:
star - constellations Cassiopeia - Perseus - IC 1805 - IC 1848 - Heart nebula - Soul nebula - star cluster - NGC 869 - NGC 884 - h Perseii - Chi Perseii - Double Cluster - star forming complex - Perseus spiral arm - Milky Way Galaxy.

منبع: apod.nasa.gov

بازی نور و سایه در آسمان و زمین

این تصویر در اندازه‌ی بزرگ‌تر
در این تصویر زیبا که از پیوند رشته نماهای پشت سر هم با زمینه‌ی ثابت به دست آمده، زیبا ماه کامل چند شب پیش را می‌بینیم که در آسمانِ دژ سسیمبرا در جنوب لیسبون، پایتخت پرتغال بالا می‌آید. این ماه نزدیک‌ترین ماه کامل به برابران یا اعتدال پاییزی امسال در نیمکره‌ی شمالی بود؛ چنین ماهی به طور سنتی در فرهنگ باخترزمین به نام Harvest Moon (ماه خرمن، ماه درو، ماه برداشت محصول) شناخته می‌شود.
در آن شب، گوی طلایی رنگ ماه همچنان که بالا می‌آمد، از درون سایه‌ی بیرونی کمرنگ زمین هم گذشت و یک ماه‌گرفتگی نیمسایه‌ای رخ داد. این ماه‌گرفتگی در مقایسه با ماه‌گرفتگی‌های کامل ناچیز بود ولی همین نیمسایه هم توانست لبه‌ی بالایی ماه را تیره کند. با بالاتر رفتن ماه در آسمان شامگاهی پرتغال، این سایه هم کم کم ناپدید شد.
این نماهای پی در پیِ که در مدت ۲۵ دقیقه ثبت شده‌اند، تاثیر نور خورشید و سایه‌ی زمین بر روی ماه را به خوبی نمایان کرده‌اند، مانند اثر نور و سایه‌ها بر روی دیوارهای دژ.

--------------------------------------------
به کانال تلگرام یک ستاره در هفت آسمان بپیوندید:

واژه نامه:
Harvest Moon - Sesimbra Castle - Lisbon - telephoto - Moon - Earth - penumbral lunar eclipse - total lunar eclipse - penumbral shadow - Portugal - eclipse - earthshadow

منبع: apod.nasa.gov

ناسا به شایعه‌ها پایان داد: خبرهای تازه درباره اروپا ربطی به موجودات بیگانه‌ ندارد

در روز دوشنبه، ۲۶ سپتامبر، ناسا میزبان یک تله‌کنفرانس خواهد بود در این باره: «یافته‌های تازه‌ای از اروپا، ماه یخ‌زده‌ی سیاره‌ی مشتری که به کمک عکس‌های تلسکوپ فضایی هابل به دست آمده.»

شاید شما هم مانند ما امیدوار بودید که خبرهای مربوط به یافته شدن زندگی فرازمینی هم بخشی از خبرهای این نشست خواهند بود، ولی ناسا به سرعت پیشدستی کرده و به هر گونه شایعه‌ای در این باره پایان داد. این سازمان در توییتر خود نوشت: «ما دوشنبه یافته‌های تازه‌ را درباره‌ی اروپا، ماه مشتری اعلام خواهیم کرد. هشدار! خطر لو رفتن ماجرا: درباره‌ی بیگانگان نیست!»

بی‌شک آشکارسازی بیگانگان فرضی بر روی اروپا [اکنون] از روی عکس‌های تلسکوپ هابل کاری ناشدنی است؛ و ما هم‌ اکنون هیچ فضاپیمایی نداریم که برای یافتن نشانه‌های زندگی فرازمینی به اندازه‌ی کافی به این ماه نزدیک شود. ولی چنانچه ناسا گفته بود، این خبرها درباره‌ی "وجود یک اقیانوس زیر سطح اروپا" است که می‌تواند عامل کلیدی برای زیست‌پذیری احتمالی آن باشد.

--------------------------------------------
به کانال تلگرام یک ستاره در هفت آسمان بپیوندید:

واژه نامه:
NASA - ESA - Hubble Space Telescope - comet - 332P/Ikeya-Murakami - Comet Shoemaker-Levy 9 - Jupiter - Earth - Sun

منبع: Space.com
خلاصه برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

وقتی آسمان شب به هر رنگی در می‌آید به جز سیاه!

این تصویر در اندازه‌های: بزرگ‌ ۲.۱ مگابایت- بسیار بزرگ (۵۴.۷ مگابایت)
پایگاه‌های رصدی گوناگونِ رصدخانه‌ی جنوبی اروپا (ESO) در شیلی -پارانال، لاسیا، چاخناتور- با داشتن محیطی با آلودگی نوری بسیار کم مایه‌ی رشک و حسادت هر رصدخانه‌ی دیگری بر روی زمین هستند. ولی حتی همین مناطق هم بسیار کم پیش می‌آید که آسمان بالای سرشان سیاه قیرگون باشد.

چنان چه در این تصویر رصدخانه‌ی پارانال می‌بینید، آسمانِ این رصدخانه رنگ‌های گوناگون و پدیده‌های فضایی پرشماری را به نمایش گذاشته، از صفحه‌ی کهکشان راه شیری که به روشنی در بالای آسمان می‌درخشد تا سیاره‌ی نارنجی‌فام بهرام در سمت چپ، صورت‌های فلکی پرستاره‌ی شکارچی و کژدم، و لکه‌ی ارغوانی رنگ سحابی شاه‌تخته (کارینا) در بالای مرکز.

این منطقه جای دورافتاده‌ای است ولی اندک نشانه‌هایی از آدمیزاد هم در آن پیدا می‌شود، برای نمونه ردیف چراغ‌هایی که در مرکز چشم‌انداز دیده می‌شوند. این چراغ‌های کم‌نور جاده‌ی میان تلسکوپ بسیار بزرگ (وی‌ال‌تی، VLT) تا "تلسکوپ پیمایشی نور دیدنی و فروسرخ برای اخترشناسی" (ویستا، VISTA) که این عکس در آن گرفته شده را روشن کرده‌اند.

این عکس با دوربینی بسیار حسمَند (sensitive) گرفته شده و به همین دلیل پدیده‌ی مسحورکننده‌ای به نام هواتاب را هم ثبت کرده. آسمان با نور سرخ و سبزی که از خود هوا سرچشمه گرفته روشن شده. وجود پدیده‌ای مانند هواتاب باعث می‌شود آسمان هیچ رصدخانه‌ای روی سطح زمین تاریک مطلق نباشد.

--------------------------------------------
به کانال تلگرام یک ستاره در هفت آسمان بپیوندید:

واژه نامه:
ESO - Chile - Paranal - La Silla - Chajnantor - light pollution - Paranal Observatory - plane - Milky Way - Mars - constellation - Scorpius - Orion - Carina Nebula - Very Large Telescope - VLT - Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy - VISTA - airglow - Earth

آوار یک دنباله‌دار نگونبحت

این تصویر در اندازه‌ی بزرگ‌تر
زخم‌های دنباله‌دار شومیکر-لوی ۹ بر چهره
مشتری. تصویر بزرگ‌تر
در این تصویر تازه و فریبنده‌ی تلسکوپ فضایی اسا/ناسای هابل تکه‌های پوشیده در گرد و خاک یک دنباله‌دار را می‌بینیم. این دنباله‌دار که ۳۳۲پی/ایکیا-موراکامی (332P/Ikeya-Murakami) نام داشت در ماه‌های پایانی سال ۲۰۱۵ از هم پاشید و خوشه‌ای از تکه‌های آواری از خود به جا گذاشت.

دنباله‌دارهای فروپاشنده‌ای مانند ۳۲۲پی/ایکیا-موراکامی از دیرباز اجرامی فریبنده برای ستاره‌شناسان سراسر دنیا بوده‌اند. از همه‌ی آنها شناخته شده‌تر، دنباله‌دار شومیکر/لوی ۹ بود که در سال ۱۹۹۲ با نزدیک شدن به سیاره‌ی مشتری و فرو رفتن در جو آن با سرعتی نزدیک به ۲۰۰ هزار کیلومتر بر ساعت، از هم پاشید و زخم‌هایی تقریبا به بزرگی زمین بر چهره‌ی این غول گازی پدید آورد.

گرچه این اجرام بسیار بررسی شده‌اند، ولی هنوز برای دانشمندان یک پرسش بزرگند؛ هیچ نظریه‌ای تاکنون نتوانسته به طور کامل توضیح دهد که چرا یک دنباله‌دار در سفر دور و درازش به گرد خورشید فرو می‌پاشد. هابل همچنان به رصد ۳۳۲پی/ایکیا-موراکامی و دیگر دنباله‌های مانند آن ادامه می‌دهد تا پرده از راز این اجرام افسونگر بردارد.

--------------------------------------------
به کانال تلگرام یک ستاره در هفت آسمان بپیوندید:

واژه نامه:
NASA - ESA - Hubble Space Telescope - comet - 332P/Ikeya-Murakami - Comet Shoemaker-Levy 9 - Jupiter - Earth - Sun

منبع: spacetelescope

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه