یک ستاره در هفت آسمان

ستاره شناسان یک فوران نادر کیهانی را با "تاخیر" تماشا کردند

2012-02-19T00:30:00.000+03:30

* پژوهش نشان می دهد "انفحار غول پیکر" ستاره ی اتای کارینا، واقعن یک رویداد یگانه و منحصر به فرد بود.

* به نظر می رسد این انفجار کیهانی که نخستین بار در سده ی 19 دیده شد، از آن چه که پنداشته می شد سردتر

بوده است. این یافته، اسرار انفجار یاد شده را پیچیده تر می کند.

این عکس ها نور فوران سهمگین یک ستاره در سحابی کارینا را نشان می دهند که

با برخورد به ابرهای گرد و غبار نزدیک یک سیستم ستاره ای قدرتمند دوتایی برگشته

است. تصویر رنگی سمت چپ، سحابی کارینا را نشان می دهد، یک منطقه ستاره‌زایی

به فاصله‌ی 7,500 سال نوری زمین. سیستم دوتایی غول پیکر اتا کارینا نزدیک بالای

تصویر دیده می شود. این سیستم دوتایی، با جرم بیش از 120 برابر خورشید، فورانی

تماشایی به راه انداختند که از 1837 تا 1858 روی زمین دیده شد. سه عکس سیاه و

سفید سمت راست، نور انفجار را نشان می دهد که با گذشتن از میان ابر گرد و خاک

نزدیک این سیستم محکوم به مرگ، ابر را روشن کرده است. این پدیده همانند انداختن

آنی نور یک چراغ قوه روی بخش های گوناگون یک غار بزرگ است. این عکس‌ها

در یک بازه ی 8 ساله توسط تلسکوپ 4 متری بلانکو در رصدخانه ی ملی نوری

آمریکا واقع در CTIO گرفته شده اند. (تصویر بزرگ تر)

اتای کارینا، ستاره ی اتای صورت فلکی شاه تخته و یکی از سنگین ترین ستارگان کهکشان راه شیری، در سده ی 19 میلادی به طور نامنتظره ای دچار افزایش نور شد. این ستاره در میانه ی سال های 1800 میلادی، تا ده سال، دومین ستاره ی روشن آسمان شده بود (امروزه حتی در بین 100 تای نخست هم نیست). افزایش روشنایی این ستاره به حدی شدید بود که لقب نادر و کمیاب "انفجار غول آسا" به آن تعلق گرفت. اکنون پژوهشی تازه توسط یک گروه دانشمند از جمله خوزه پریتو از کمبریج - اکنون در دانشگاه پرینستون نیوجرسی - انجام گرفته که در آن برای نشان دادن این که انفجار مزبور بسیار متفاوت تر از چیزی بوده که پیش از این پنداشته می شد، از تکنیک "پژواک نور" استفاده شده.

اتای کارینا یک ستاره ی "متغیر آبی درخشان" (LBV) است، یعنی دوره هایی از کم نوری و پرنوری پی در پی دارد. تغییرات روشنایی یک LBV ناشی از افزایش ناپایداری و از دست دادن جرم است. "انفجار غول آسا" یک رویداد شدید و تک بود که طی آن، ستاره ی اتای کارینا با جرم بیش از 100 برابر جرم خورشید، جرمی چند برابر جرم خورشید را از دست داد. [تاکنون] باور دانشمندان بر این بوده که این گونه ی نادر انفجار در اثر یک باد ستاره ای رخ داده.

گروه دانشمندان به سرپرستی آرمین رست از بنیاد علمی تلسکوپ فضایی در بالتیمور مریلند، برای بررسی پژواک های نور "انفجار غول آسا"، از عکس های اتای کارینا که در طول هشت سال از آن گرفته شده بود کمک گرفتند. آن ها برای نخستین بار، نور انفجار را دیدند که از روی ابرهای گرد و غبار میان ستاره ای که با خود ستاره ده ها سال نوری فاصله داشتند باز تابیده بود. توضیح آن چند ده سال نوری اینست که: در سده ی 18، ساکنان زمین نور مستقیم انفجار را دیدند ولی اکنون (پس از گذشت چند دهه) ما نوری که از فاصله ی چند ده سال نوری ستاره می تابد را نیز می بینیم. [در این زمینه: پژواک نور از V838 تکشاخ]

دانشمندان سپس به کمک تلسکوپ های ماژلان و دو پونت در لاس کامپاناس شیلی، طیف این پژواک نور را به دست آوردند. این طیف به آنان اجازه داد اجزای نور را با دقت از هم جدا کنند، بسیار شبیه یک قطره ی باران که همچون یک منشور طبیعی رفتار کرده و نور خورشید را به رنگ های رنگین کمان تقسیم می کند. این مشاهدات آگاهی های ارزشمندی درباره ی ساختار و ترکیب شیمیایی، دما، و سرعت مواد بیرون زده در "انفجار غول آسای" سده ی 19 به دانشمندان داد.

شگفت انگیزتر این که، این مشاهدات نشان می دهد "انفجار غول آسا" با "شبه ابرنواخترها" تفاوت دارد. شبه ابرنواخترها رویدادهایی درون کهکشان های نزدیک ما هستند که تصور می شود انفجارهایی در LBVها باشند. برای نمونه، یکی از این تفاوت‌ها اینست که "انفجار غول آسا" به گونه ی چشمگیری سردتر از مدل های ساده ی باد ستاره ای بود که برای توضیح شبه ابرنواخترها به کار می رود.

پریتو می گوید: «"انفجار غول آسا"ی این ستاره به عنوان یک "پیش-گونه" برای همه ی شبه ابرنواخترها در کهکشان های خارجی شناخته می شده. ولی پژوهش تازه نشان می دهد که این انفجار در واقع یک رویداد یگانه و منحصر به فرد بوده است.» دانشمندان هنوز نمی دانند چه پدیده ای باعث شده اتای کارینا فوران کند و بدون آن که نابود شود، چنین توده ی بزرگی از جرمش را از دست بدهد. بررسی های بیشتری باید انجام شود؛ شاید برای تعیین چیزی که به این کنش و رخداد انجامیده، نیازمند مطرح کردن مدل های دیگری باشیم.

در این زمینه:
* کارینا، جواهر آسمان جنوب
* نمای فروسرخ، شکوه و جلال سحابی کارینا را نمایان کرد
* زایش و مرگ ستارگان در سحابی کارینا

واژه نامه:

Eta Carinae - Milky Way Galaxy -Great Eruption - Jose Prieto - Luminous Blue Variable - LBV - Sun - stellar wind - Armin Rest - Space Telescope Science Institute - light echoe - interstellar dust - Earth - Magellan telescope - du Pont telescope - spectra - rainbow - supernova impostor - Carina Nebula - double-star system - star-forming region - National Optical Astronomy Observatory - Blanco

منبع: Astronomy.com

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

جاده ای به سوی کارینا

2012-02-18T22:27:00.000+03:30

چنین به نظر می رسد که این جاده ی ناهموار در دل بیابان تاریک آتاکاما، رو به آسمان و ستارگان درخشان و سحابی‌های برافروخته ی بخش جنوبی کهکشان راه شیر می رود.

اگر جاده را دنبال کنید، به قله ی Cerro Armazones در شیلی خواهید رسید، جایگاه در نظر گرفته شده برای ساخت "تلسکوپ بسیار بسیار بزرگ" 40 متری اروپا. ولی فعلن (که هنوز به رصدخانه ای نرسیده اید)، این تصویر را ببینید که نام بسیاری از شگفتی های آسمان جنوب در این منظره را نشان داده (برای دیدن تصویر، اینجا بکلیکید).

چشمگیرترین نمای درون عکس از آنِ سحابی بزرگ و سرخ فام کاریناست، یکی از بزرگ ترین مناطق ستاره زایی درون کهکشان راه شیری.

این نمای زیبای آسمان، در واقع نه ترکیبی از نوردهی های گوناگون است و نه یک مونتاژ تصویری؛ بلکه چشم اندازیست دور از همه ی آلودگی های نوری که تنها با نور ستارگان و کهکشان راه شیری روشن شده و بابک تفرشی آن را با یک دوربین دیجیتالیِ تغییر داده شده و لنز سریع گرفته. این سیستم حساس، با یک نوردهی نسبتن کوتاه، هم تصویر زمین را ثبت کرده و هم آسمان ژرف و دوردست را.

واژه نامه:

Babak Tafreshi - Atacama Desert - nebula - Cerro Armazones - European Extremely Large Telescope - Great Carina Nebula - Milky Way - Earth - exposure

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

خوشه های کروی، بازماندگان یک کشتار 13 میلیارد ساله

2012-02-18T00:59:00.004+03:30

* در طی برخورد کهکشان ها، خوشه های ستاره ای کوچک تر در اثر نیروهای گرانشی‌ای که به سرعت

در حال تغییر بودند نابود شده و تنها خوشه های بزرگ تر جان به در بردند.

کهکشان راه شیری ما را چیزی حدود 200 خوشه ی فشرده و متراکم از ستارگان، که هر کدام تا یک میلیون ستاره در خود دارند، در بر گرفته. این خوشه های کروی با سن 13 میلیارد سال، تقریبن همسن خود کیهانند و زمانی به دنیا آمده اند که نخستین نسل ستارگان و کهکشان ها پا گرفت. اکنون یک گروه از ستاره شناسان از آلمان و هلند، با راه اندازی گونه ای تازه از شبیه سازی رایانه ای، چگونگی شکل گیری این خوشه ها را بازسازی نموده اند؛ و بدین شیوه دریافته اند که این خوشه های غول پیکر ستاره‌ای تنها بازماندگان کشتاری به قدمت 13 میلیارد سالند که بسیاری از خواهران و برادران کوچک تر آن ها را از بین برده بود.

دو کهکشان در حال برخورد در شبیه سازی تازه، که 3.3 میلیارد سال را در بر می گرفت.
این کهکشان ها سرانجام با هم یکی شدند و بسیاری از خوشه های ستاره ای را نابود کردند
(خوشه ها به شکل نقطه نشان داده شده اند) - منبع

این پژوهش تازه به سرپرستی دکتر دیدریک کرویسن از بنیاد ماکس پلانک برای اخترفیزیک در گارچینگ آلمان انجام گرفته و در مقاله ای در نشریه ی Monthly Notices متعلق به انجمن سلطنتی ستاره شناسی ارایه شده است.

خوشه های ستاره ای کروی یک ویژگی بارز دارند: در هر جای کیهان که باشند، شمار معمول ستارگانشان تقریبن یک اندازه است. این بر خلاف بیشتر خوشه های جوان تر است که هر تعداد ستاره ای می توانند داشته باشند، از کمتر از 100 گرفته تا چندین هزار. به نظر گروه دانشمندان، این اختلاف می تواند ناشی از شرایطی باشد که خوشه های کروی به هنگام شکل گیری، در همان دوره های آغازین تکامل کهکشان های میزبانشان تحمل کرده اند.

پژوهشگران، شبیه سازی کهکشان های برخورد کننده ی ایزوله [یعنی هیچ نیروی دیگری از محیط بیرون بر آن ها وارد نشود -م] را به گونه ای انجام دادند که شامل یک مدل برای شکل گیری و نابودی خوشه های ستاره ای نیز می شد. هنگامی که کهکشان ها با هم برخورد می کنند، اغلب در آن ها فوران‌هایی از ستاره زایی ("ستاره فشانی") رخ می دهد و شمار بسیار زیادی خوشه ی ستاره ای جوان و تابناک، با اندازه های بسیار گوناگون در آن ها پدید می آید. به همین خاطر هم بود که همیشه پنداشته می شد شمار کل خوشه های ستاره ای در طی ستاره فشانی ها افزایش می یابد. ولی گروه دانشمندان آلمانی - هلندی از شبیه سازی خود، نتیجه ای برعکس گرفت.

درخشان ترین و بزرگ ترین خوشه ها توانستند به دلیل کشش گرانشی خودشان، از برخورد کهکشان ها جان به در ببرند، ولی خوشه های کوچک تر که فراوان تر هم بودند، به گونه ی موثری در اثر نیروهای گرانشی که به سرعت در حال تغییر بود نابود شدند. این تغییر پرشتاب نیروهای گرانشی معمولن در طی ستاره فشانی ها، و به دلیل جابجایی گاز، غبار، و ستارگان رخ می دهد.

با گذشت 2 میلیارد سال [در شبیه سازی]، موج ستاره فشانی فروکش کرد و پژوهشگران از دیدن این که تنها خوشه هایی با ستارگان پرشمار از این موج زنده بیرون آمدند شگفت زده شدند. این خوشه ها دارای همه ی ویژگی هایی بودند که از یک جمعیت جوان خوشه های کروی در حدود 11 میلیارد سال پیش انتظار می رفت.

دکتر کرویسن در دیدگاهش چنین بیان می کند: «این کنایه آمیز است که ببینیم ستاره فشانی ها می توانند خوشه های ستاره ای فراوانی بسازند و هم زمان، بیشترشان را نیز از بین ببرند. این تنها در برخورد کهکشان ها رخ نمی دهد، بلکه می بایست در هر محیط ستاره فشانی‌ای انتظار آن را داشت. در جهان آغازین، ستاره فشانی امری عادی بود و همه جا رخ می داد -- بنابراین می‌شود به خوبی دریافت چرا همه ی خوشه های کروی دارای شمار ستارگان بسیار زیاد و تقریبن برابری هستند. برادران و خواهران کوچکترشان که این اندازه ستاره نداشتند، محکوم به مرگ بودند.»

خوشه ی کروی M80 با صدها هزار ستاره، در صورت فلکی کژدم

بر پایه ی شبیه سازی ها، بیشتر این خوشه های ستاره ای اندک زمانی پس از شکل گیری از بین رفتند؛ در آن زمان، هنوز محیط کهکشانی برای خوشه های جوان بسیار خشن و دشمنانه بود. پس از پایان این دوره، خوشه های کروی نجات یافته تا روزگار کنونی به زندگی خود ادامه دادند.

پژوهشگران پیشنهادهای دیگری را هم برای آزمودن نظراتشان ارایه کرده اند. دکتر کرویسن می افزاید: «در فضای نزدیک ما، چندین نمونه از کهکشان هایی وجود دارد که به تازگی فوران های گسترده ی ستاره زایی را از سر گذرانده اند. پس باید امکان این باشد که نابودی سریع خوشه های ستاره ای کوچک را در عمل ببینیم. اگر با رصدهای تازه، واقعن این دیده شود، تاییدی خواهد بود بر نظریه ی ما درباره ی منشا خوشه های کروی.»

این شبیه سازی ها نشان می دهد که بیشتر ویژگی ها و خصوصیات یک خوشه ی کروی در همان زمان به دنیا آمدنش شکل می گیرد. این واقعیت که خوشه های کروی در همه جا همانند یکدیگرند نشان می دهد محیط هایی که در آن ها پدید آمده اند بسیار همانند بوده، فرقی هم نمی کند اکنون در چه کهکشانی قرار دارند. دکتر کرویسن در این مورد بر این باورست که از این خوشه ها می توان به عنوان فسیل هایی برای آگاهی یافتن از شرایطی که طی آن، نخستین ستارگان و کهکشان ها پا به عرصه ی کیهان نهادند بهره برد.

در همین زمینه: NGC 5139، خوشه ای اسرارآمیز * یادگاری از روزگار نوجوانی کهکشان * جواهری در آسمان جنوب * اثر باستانی کیهان * میلیون ها ستاره در امگا سنتوری * M82: یک کهکشان ستاره فشان * یک علامت تعجب کیهانی! * همنوع خواری برای جوان ماندن * یک نمایش کهکشانی * آنتن! * ساخته شدن جهان کمی بیش از 6 روز طول کشید *

واژه نامه:

galaxy collision - star cluster - gravitational force - Milky Way galaxy - globular cluster - computer simulation - Diederik Kruijssen - Max Planck Institute for Astrophysics - Garching - Monthly Notices - star formation - starburst - M80 - constellation Scorpius

منبع: sciencedaily

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

دیواره غربی یک گودال روی ماه

2012-02-18T00:27:00.000+03:30

فلات آریستارخوس بر پهنه ی گسترده و پوشیده از گدازه ی "اقیانوس توفان ها" روی سطح ماه قرار گرفته است. بر لبه ی حنوب شرقی این دشت، دهانه ی تماشایی آریستارخوس واقع شده، یک دهانه ی برخوردی با پهنای 40 کیلومتر و ژرفای 3 کیلومتر.
به سراسر این پانورامای چشمگیر و دیدنی نگاه کنید:

شما مستقیمن به دیواره ی غربی دهانه ی آریستارخوس، به طول 25 کیلومتر خیره شده اید!

از جمله ویژگی هایی که در طول این دیواره ی پلکانی دیده می شود، خرده های مواد تیره ی ناشی از ذوب شدن پس از برخورد، مواد روشنی که از زیر خاک بیرون زدهداند، و تخته سنگ هایی به پهنای بیش از 100 متر است.

این تصویر واضح موزاییکی که در رزولوشن کامل، 1.6 متر را در هر پیکسل نشان می دهد (اینجا ببینید - 3.7 Mb)، از عکس هایی درست شده که توسط دوربین زاویه بسته ی مدارگرد شناسایی ماه (LRO) در نوامبر 2011 گرفته شده. موقعیت مدارگرد در 70 کیلومتری شرق مرکز دهانه بود و تنها 26 کیلومتر از سطح ماه فاصله داشت.

واژه نامه:

Lunar Reconnaissance Orbiter - Aristarchus Plateau - lava - Moon - Oceanus Procellarum - Aristarchus Crater - LRO - impact crater - panorama - deposit - narrow angle - lunar surface

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

فیلم "غیب شدن" یک ماهواره جاسوسی

2012-02-17T06:45:00.002+03:30

ماهواره ی جاسوسی آمریکایی لاکروس 5 گاهی وقت ها تماشاگران آسمان را با ناپدید شدنش گیج می کند: این ماهواره می تواند در عرض چند ثانیه، بیش از سه قدر نجومی کم نور شود. آیا این گونه ای پنهان سازی عمدی است؟ بیشتر کارشناسان پاسخشان منفیست، ولی هیچ کس بیرون از محافل محرمانه درست از ماجرا خبر ندارد.

برای بررسی این موضوع، عکاس نجومی فرانسوی، تیه ری لگال، در تاریخ 15 ژانویه ی 2012 با تلسکوپ ردیاب ماهواره اش از لاکروس 5 در حالی که از بلندای 490 مایلی بر فراز پاریس می گذشت فیلم گرفت و تصویرش را به هنگام انجام عمل ناپدید شدن ثبت نمود (ویدیوی پایین).

لگال چنین شرح می دهد: «روشنایی ماهواره به هنگام گذشتن، تنها در عرض 4 ثانیه 10 برابر کاهش یافت (2.5 قدر از دست داد). پس از 33 ثانیه [پرواز در تاریکی]، به روشنایی اولیه برگشت. لاکروس 5 اغلب این رفتار تک و بسیار شگفت انگیز، که رصدگران دیگر (به ویژه مارکو لانگبروک) به آن "ترفند ناپدید شدن" یا "غیب شدن" می گویند را از خود نشان می دهد.»

در خود یوتیوب ببینید

دیگر ماهواره های لاکروس چنین ترفندی را انجام نمی دهند، دستکم نه به این اندازه، و این نشان می دهد که طراحی لاکروس 5 با پیشینیان خود تفاوت دارد. این ناپدید شدن شاید از راه یک گونه "سایه اندازی روی خود" (self-shadowing) انجام شود، مثلن، شاید برخی بخش های این فضاپیما مانند پنل های خورشیدیش، به هنگام تغییر حالت ماهواره، بر روی بدنه ی اصلی سایه می اندازند.

حتی تصاویر خوب لگال هم پاسخ را نشان نمی دهند. «دلیل این ترفند ناپدید شدن، نامعلوم باقی می ماند، همانطور که شکل دقیق این ماهواره نامعلوم باقی مانده.»

واژه نامه:

spy satellite - Lacrosse 5 - astrophotographer - Thierry Legault - magnitude - Marco Langbroek - self-shadowing - disappearing trick - solar panel

منبع: spaceweather

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

راز لکه های خورشید در حال آشکار شدن است

2012-02-17T00:41:00.002+03:30

برای یک گروه از دانشمندان از دانشگاه هاوایی و رصدخانه ی ملی خورشیدی (NSO) واقع در قله ی ساکرامنتو، جایی مناسب‌تر از Sunspot نیومکزیکو برای رصد لکه های خورشید پیدا نمی شود. این ستاره شناسان با بهره از روشی میان بر، میزان هیدروژن مولکولی (H2) در مرکز لکه های خورشید را اندازه گرفتند. H2 حالتی از هیدروژن است که به طور طبیعی در جاهایی که نسبت به سطح سوزان خورشید، خنک ترند یافته می شود.

ستاره شناسان در تاریخ 15 ژوییه ی 2002، با بهره از تلسکوپ خورشیدی 1 متری سوئدی، از
منطقه ی فعال 10،030 (تصویر بالا) عکس گرفتند. بر پایه ی یک پژوهش تازه، شکل گیری
هیدروژن مولکولی در مرکز لکه ها می تواند باعث پیدایش میدان های مغناطیسی اَبَرنیرومندی
که در چنین پدیده هایی مشاهده شده گردد.

خورشید عمدتن از هیدروژن ساخته شده - این عنصر تا 90 درصد جرم خورشید را تشکیل می دهد در حالی که هلیوم حدود 10 درصد و بقیه ی چیزهای دیگر هم تنها 0.13 درصد در جرم خورشید سهیمند. از آن جایی که خورشید بسیار بسیار داغ است (میانگین 5,500 درجه ی سانتیگراد یا 9944 درجه ی فارنهایت)، این هیدروژن عمومن به حالت تک اتم یونیده - به عبارتی، تنها هسته ی هیدروژن - می باشد که به شکل گاز در جریان است. آشکارسازی H2 در لکه ها، که برای نخستین بار در ستاره شناسی خورشیدی انجام می‌شود، می تواند به توضیح رفتار میدان‌های مغناطیسی درون این پدیده های تاریک کمک کند.

دانشمندان تا چندین دهه از وجود H2 درون لکه ها بی‌خبر بودند. در دهه ی 1970 به کمک فضاپیما، H2 را در مناطقی بالای لکه های خورشید یافتند ولی هرگز نتوانستند این مولکول را درون خود لکه ها ببینند. به گفته ی یکی از نویسندگان پژوهش، Sarah Jaeggli که اکنون در دانشگاه ایالتی مونتاناست، از آن جایی که H2 بالای لکه ها پیدا شده بود، احتمال بسیاری می رفت که در بخش مرکزی و خنک تر لکه ها که umbra خوانده می شود نیز وجود داشته باشد.

میان سال های 2001 تا 2010، Jaeggli و همکارانش با بهره از تلسکوپ خورشیدی Dunn در رصدخانه ی ملی خورشیدی در نیومکزیکو، به رصد 23 منطقه ی فعال خورشید پرداختند. گرچه آن ها نتوانستند به طور مستقیم H2 را مشاهده کنند ولی به کمک یک نماینده ی شناخته شده، یعنی هیدروکسید، به وجودش پی بردند. این سنجش های طیفی از هیدروکسید بود که به اخترشناسان اجازه داد در همراهی با نظریه های کنونی، وجود مقادیر چشمگیر هیدروژن مولکولی در خنک ترین مناطق لکه ها را شناسایی کنند. تا جایی که Jaeggli می داند، این نخستین باری بود که یک تلسکوپ روی زمین برای اندازه گیری H2 در لکه‌های خورشید به کار گرفته می شد.

دینامیک و پویایی فیزیکی لکه های خورشیدی با محیط پیرامون آن ها تفاوت دارد، دمایشان پایین تر و میدان های مغناطیسیشان نیرومندتر از نواحی دیگر است (همین دمای پایین تر است که باعث می شود این مناطق روی سطح خورشید، تیره و تاریک دیده شوند). در حقیقت، این میدان های مغناطیسی هستند که لکه ها را تا این اندازه خنک ساخته اند. وقتی میدان های مغناطیسی از ژرفای درون خورشید رو به بالا و سطح خورشید، یا فوتوسفر (نورسپهر) می آیند، جلوی گازهای نزدیکشان را می گیرند و آن ها را "خفه" می کنند: چرخه ی جابجایی ماده ی داغ از درون خورشید تا سطح آن به طور طبیعی دمای گاز را در حد دمای سوزان 5,000 تا 6,500 درجه ی کلوین نگه می دارد، ولی این جریان همرفتی نمی تواند به خوبی به منطقه ای که در پیله ی میدان مغناطیسی جای گرفتهه برسد. یک نتیجه این می شود که دمای گاز تا حدود 1,500 درجه پایین می آید و این افت دما، دریچه ی شانسی برای شکل گیری H2 می گشاید.

دانشمندان در مقاله ای که در شماره ی نخست ماه فوریه ی نشریه ی اخترفیزیک منتشر شد، گزارشی از شدت میدان مغناطیسی، دما، و میزان H2 موجود در یک لکه در مقایسه با شمار کلی اتم های آن لکه، برای هفت منطقه از 23 منطقه ی فعالی که رصد کرده بودند را ارایه دادند. آنچه آنان دریافتند این بود که قوی ترین میدان های مغناطیسی، بیشترین مولکول H2 را در بر داشت - بالاترین فراوانی H2، بنا بر این گزارش، 2.3 درصد بود.

ولی به گفته ی ستاره شناسان، این ارتباط میان میدان های مغناطیسی و هیدروژن مولکولی، پیوندی یک طرفه نیست. بر پایه ی گزارش دانشمندان، H2 هم باعث "شدت گیری سریع میدان مغناطیسی" می شود. با شکل گیری H2، فشار گاز درون یک لکه پایین می آید، زیرا مولکول ها حجم کمتری را نسبت به اتم های آزاد هیدروژن اشغال می کنند. با پایین آمدن فشار، لکه کوچک می شود و میدان مغناطیسی که درون گاز داغ و یونیده به دام افتاده را منقبض و فشرده می کند. هر چه میدان مغناطیسی فشرده تر می شود، گاز را بیش تر خنک می کند، و مولکول های بیشتری ساخته می شود و این چرخه همین گونه پی گرفته می شود. به نظر نویسندگان مقاله، این پدیده ی "رها سازی" موقتی است و دما تا یک حدی می تواند پایین بیاید؛ با رسیدن دما به یک نقطه ی معین، دیگر افزایش شدت میدان مغناطیسی روی دمای لکه تاثیری نخواهد گذاشت، در نتیجه مولکول هیدروژن بیشتری ساخته نخواهد شد؛ و این خیلی پیش از آن رخ می دهد که همه ی هیدروژن های لکه فرصت بیابند به هم بپیوندند و مولکول بسازند.

در گام های آغازین پیدایش و خنک شدن یک لکه ی خورشیدی، شکل گیری H2 می تواند به طور موقتی به رها سازی و شدت گرفتن میدان مغناطیسی بیانجامد. میدان مغناطیسی جلوی جریان انرژی از درون خورشید به بیرون را می گیرد، و لکه خنک تر می شود. با سرد شدن لکه ها، مولکول هیدروژن ساخته می شود که نصف حجم اتم های هیدروژن را اشغال می کنند، بنابر این فشار پایین می آید و میدان مغناطیسی را فشرده می سازد، و دوباره ... (منبع)

به گفته ی متیو پن از رصدخانه ی ملی خورشیدی توسان، که در این پژوهش شرکت نداشت، اندازه گیری فراوانیِ H2 درون لکه‌ها، تکه ای مهم از پازل شناخت تکامل لکه های خورشیدی را برای ما فراهم می کند. با وجودی که لکه ها تنها چند روز تا چند هفته دوام می آورند، ولی میدان های مغناطیسی نیرومندشان می تواند شراره های خورشیدی پدید آورد که به ماهواره های پیرامون زمین آسیب برسانند. از همین رو، شناخت "چگونگی تغییر و دگرگونی میدان های مغناطیسی درون یک لکه ی خورشیدی در گذر زمان"می تواند ابزاری کارا و موثر برای پیش بینی آب و هوای ستیزه جوی فضا به ما ارایه دهد.

پن می گوید: «اندازه گیری های میدان های مغناطیسی [فعلن] در این حد است. این که بتوانیم دریابیم چگونه از خود مولکول ها برای اندازه گیری میدان مغناطیسی بهره بگیریم یک گام کلیدی خواهد بود... واقعن لازم است برای پیش بینی شراره های خورشید، از چگونگی تغییرات میدان مغناطیسی سر در بیاوریم.»

در همین زمینه: آیا خورشید به خواب می رود؟ * چشم رازگونه ی خورشید * روشی تازه برای پیش بینی توفان های خورشیدی

واژه نامه:

National Solar Observatory - sunspot - molecular hydrogen - H2 - umbra - Sarah Jaeggli - NSO - Dunn Solar Telescope - active region - hydroxide - magnetic field - Sun - Astrophysical Journal - atom - ionized gas - molecule - Matthew Penn - solar flare - Active Region 10030 .

منبع: skyandtelescope

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

زوج خوش سیمای اژدها

2012-02-16T20:15:00.000+03:30

این دو کهکشان مارپیچی که با هم یک زوج خوش سیما را پدید آورده اند، در لبه های صورت فلکی شمالی اژدها جای گرفته اند.

هم رنگ و هم جهت گیری این دو با هم در تضاد است: NGC 5965 از دید ما تقریبن از لبه دیده می شود و رنگ عمده اش زرد است، در حالی که NGC 5963 آبی رنگ را تقریبن از روبرو می بینیم.

مسلمن حتی در این تصویر کیهانی با قاب بندی خوب هم کهکشان های دیگری در جای جای منظره دیده می شوند، از جمله کهکشان بیضی گون کوچک NGC 5969 در پایین، سمت چپ. از آن ها پرنورتر، ستارگان تابناک کهکشان راه شیری خودمانند که در پیش زمینه ی نما پراکنده اند.

با وجودی که کهکشان های NGC 5965 و NGC 5963 هم اندازه و نزدیک به هم به نظر می رسند ولی بسیار از هم دورند و ارتباطی نیز با یکدیگر ندارند. این که در آسمان به هم نزدیک دیده می شوند تنها از روی شانس و تصادف است.

فاصله ی NGC 5965 از ما حدود 150 میلیون سال نوریست و بیش از 200,000 سال نوری هم پهنا دارد. NGC 5963 بسیار از آن کوچک تر است و تنها 40 میلیون سال نوری هم از ما دور است پس با مارپیچی بالای سرش که از لبه دیده می شود بی ارتباط است.

بازوهای مارپیچی و آبی رنگ NGC 5963 به طور باور نکردنی کم نورند و تشخیص دادن و دنبال کردنشان دشوار است. همین باعث شده این کهکشان به عنوان یک کهکشان با درخشش سطحی پایین (LSB) شناخته شود.

واژه نامه:

spiral galaxy - constellation Draco - NGC 5965 - edge-on - NGC 5963 - face-on - elliptical galaxy - NGC 5969 - Milky Way - spiral arm low surface brightness galaxy

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

Merope و سحابی بازتابیش

2012-02-15T23:27:00.000+03:30

سحابی های بازتابی نور ستاره ی نزدیکشان را توسط ذرات کربنی کوچک و پرشماری که درونشان است باز می تابانند.

این سحابی ها معمولن به رنگ آبی دیده می شوند که در اثر این پدید می آید که ذرات غبار کربن، نور آبی را بیشتر و شدیدتر از نور سرخ می پراکنند.

میزان درخشش هر سحابی بستگی به اندازه و چگالی ذرات بازتابنده، و نیز رنگ و درخشش ستاره یا ستاره های نزدیک دارد.

NGC 1435 که اینجا تصویرش را می بینید، ستاره ی میروپ (Merope) یا ثور 23 را در بر گرفته، یکی از درخشان ترین ستارگان خوشه ی پروین (M45).

خوشه ی پروین به طور تصادفی تبدیل به یک سحابی بازتابی شده، و در واقع پدیده ایست ناشی از رویارویی اتفاقی یک خوشه ی باز ستاره ای و یک ابر مولکولی گرد و خاکی (این خوشه به طور اتفاقی در حال گذشتن از درون این ابر است).

در همین زمینه: خواهران در غبار * نمای ژرف پروین * از پروین تا شتران ماده

واژه نامه:

Merope - Reflection Nebula - carbon - NGC 1435 - 23 Tau - Pleiades - M45 - open cluster of stars - molecular cloud

همین تصویر در اندازه ی بزرگ - بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

سیاهچاله مرکزی کهکشان راه شیری دستکم روزی یک سیارک می بلعد

2012-02-15T21:56:00.000+03:30

* ابری متشکل از تریلیون ها سیارک و دنباله دار که از ستاره ی مادری خود جدا افتاده اند، سیاهچاله ی

مرکزی کهکشان راه شیری را در بر گرفته است.

* این سیاهچاله ی غول پیکر، احتمالن در حال بلعیدن این سیارک هاست و با بلعیدن هر یک، شراره هایی

تولید می کند که تقریبن روزی یک بار از زمین دیده می شوند.

دانشمندان ناسا شراره هایی از پرتو ایکس را ردیابی کرده اند که از سیاهچاله ی کلان جرم مرکز کهکشان راه شیری به نام سیاهچاله ی کمان آ* سرچشمه می گیرند. روشنی این شراره ها که تا چند ساعت دوام می آورند، می تواند به 100 برابر روشنی بروندهی طبیعی انرژی از سیاهچاله برسد. این سیاهچاله توسط ابری از تریلیون ها سیارک و دنباله دار در بر گرفته شده و به گفته ی دانشمندان، سیارک هایی که از فاصله ی نزدیک تر از 100 میلیون مایلی آن بگذرند (160 میلیون کیلومتری، فاصله ی میان زمین تا خورشید)، به درونش کشیده شده و محو می شوند.

قاب سمت چپ یک رصد بسیار طولانی چاندرا از منطقه ی پیرامون کمان آ*، سیاهچاله ی مرکزی کهکشان راه شیری را نشان می دهد. سه قاب سمت راست هم برداشت یک هنرمند از مسیریست که یک سیارک بخت برگشته می پیماید تا به سیاهچاله برسد. (تصویر بزرگ تر)

کاستیتیس زوبوواس از دانشگاه لیستر بریتانیا می گوید: «همه در تردید بوده اند که آیا اصولن در محیط خشن نزدیک یک سیاهچاله‌ی ابرپرجرم، سیارکی می تواند شکل بگیرد یا نه. جالب است که پژوهش ما نشان می دهد برای تولید چنین شراره هایی، نیازمند شمار بسیار زیادی سیارک هستیم.» سرگی نایاکشین، یکی از نویسندگان پژوهش از دانشگاه لیستر نیز می گوید: «اگر یک سیارک بیش از حد به یک ستاره یا سیاره در نزدیکی کمان آ* نزدیک شود، مدارش تغییر می کند و اگر به سوی سیاهچاله پرت شود دیگر کارش تمام است.»

گمان می رود این شراره ها که توسط تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) در رصدخانه ی جنوبی اروپا واقع در شیلی، در نور فروسرخ نیز دیده شده اند، توسط سیارک هایی به قطر بیش از 12 مایل پدید می آیند. احتمالن سنگ های آسمانی کوچک تری هم "خوراک" این سیاهچاله می شوند ولی آشکارسازی شراره های آن ها دشوارتر است.

سیارک هایی که بیش از حد به این سیاهچاله - با جرم برآوردی دستکم نیم میلیون خورشید - نزدیک می شوند، ابتدا در اثر نیروهای کشندی سیاهچاله تکه تکه می شوند. سپس این تکه ها با ورود به گاز داغ و رقیقی که در حال سرازیر شدن به درون کمان آ* است، در اثر اصطکاک بخار می شوند - همانند شهاب سنگی که با ورود به درون جو زمین، داغ و برافروخته می شود؛ و سرانجام هم شراره ای پدید می آید و سیارک توسط سیاهچاله بلعیده می شود.

به نظر زوبوواس و همکارانش، ابری متشکل از تریلیون ها سیارک و دنباله دار که همگی از ستاره های مادریشان جدا شده انتد، سیاهچاله ی کمان آ* را در بر گرفته است. این دستاوردها با نظریه هایی که درباره ی شمار سیارک های احتمالی در این منطقه مطرح می شود همخوانی دارد؛ فرضیه هایی که بر پایه ی آن ها، شمار سیارک های پیرامون ستارگان نزدیک زمین، مشابه شمار سیارک هاییست که ستارگان نزدیک مرکز کهکشان راه شیری را در بر گرفته اند.

یکی از نویسندگان، سرا مارکوف از دانشگاه آمستردام هلند می گوید: «برای بررسی واقعیت، ما بنا را بر آن گذاشتیم که در طول 10 میلیارد سال زندگی کهکشان راه شیری، می بایست چند تریلیون سیارک توسط این سیاهچاله از بین رفته باشد. تنها درصد کوچکی از کل سیارک ها خوراک این سیاهچاله شده اند پس ذخیره ی آن ها به راحتی تمام نخواهد شد.»
(در همین زمینه: مرگ و فروپاشی سیارات در نزدیکی ابرسیاهچاله ها)

همچنین سیاره هایی که وارد مدارهایی بیش از حد نزدیک به سیاهچاله ی کمان آ* می شوند نیز می بایست در اثر نیروهای کشندی سیاهچاله از هم بپاشند، گرچه شمار دفعاتی که چنین چیزی روی می دهد بسیار کم تر از دفعاتیست که برای سیارک ها رخ می دهد، زیرا کلن شمار سیاره ها کمتر از سیارک هاست.

شاید همین ماجرا باعث یک درخشش پرتو X در کمان آ* باشد که نزدیک به یک سده پیش، با ضریب حدود یک میلیون رخ داده بود. آن شراره ی پرتو ایکس، چندین دهه پیش از وجود تلسکوپ های پرتو ایکس رخ داد، ولی تلسکوپ چاندرا و دیگر تلسکوپ‌های پرتو ایکس شواهدی از یک "پژواک نور" پرتو ایکس رصد کرده اند که از ابرهای نزدیک باز می تابد و از روی آن می توان شدت درخشش و نیز زمان وقوع شراره را اندازه گرفت.
(در همین زمینه: پژواک نور از V838 تکشاخ)

به گفته ی زوبواس: «این احتمالن پایان ناگهانی زندگی یک سیاره بوده، سرنوشتی بسیار غم انگیزتر از آنچه پیش روی سیاره های منظومه ی خورشیدی خودمان خواهد بود.»

در همین زمینه: خوراک هیولا می رسد: برای نخستین بار، فرو رفتن یک ابر به درون یک سیاهچاله دیده می شود * همچون پروانه ای که به سوی شمع می رود: جریان گاز به سوی یک سیاهچاله

واژه نامه:

black hole - Milky Way - asteroid - Earth - X-ray - flare - supermassive black hole - Sagittarius A* - comet - Kastytis Zubovas - planet - Sgr A* - Sergei Nayakshin - infrared - European Southern - Observatory - Very Large Telescope - Sera Markoff - Chandra - solar system

منبع: dailymail

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

گل سرخ آسمان

2012-02-14T23:40:00.000+03:30

سحابی رزت، تنها ابر گاز و غبار کیهانی نیست که تصویر گل ها را در ذهن تداعی می کند؛ ولی نامدارترین آن هاست.

در لبه ی یک ابر مولکولی بزرگ در صورت فلکی تکشاخ، چیزی حدود 5,000 سال نوری آنسوتر از زمین، گلبرگ های این گل سرخ (رُز) شکفته اند. گلبرگ های این گل در واقع یک پرورشگاه ستاره ایند که شکل دوست داشتنی و متقارنشان توسط بادها و پرتوهای تابیده از ستارگان داغ و جوان خوشه ی مرکزی سحابی تراشیده شده و پدید آمده است.

ستارگان درون این خوشه ی پرانرژی، با نام رده بندی شده ی NGC 2244، تنها چند میلیون سال سن دارند، در حالی که حفره ی مرکزی خود سحابی رزت، با نام رده بندی شده ی NGC 2237، قطری حدود 50 سال نوری دارد.

سحابی را می توان یکراست با یک تلسکوپ کوچک در محدوده ی صورت فلکی تکشاخ تماشا کرد.

واژه نامه:

Rosette Nebula - flower - molecular cloud - Monoceros - petal - rose - stellar nursery - cluster - NGC 2244 - cavity - NGC 2237 - nebula - Unicorn

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

آتشپاره های کیهانی

2012-02-14T21:57:00.000+03:30

* سخن از آتشپاره های* کیهانیست: "بچه تپ اختر"هایی که سیلی از پرانرژی ترین ذرات شناخته شده را از خود آزاد می کنند و سرچشمه ی تابش های کیهانی بسیار پرانرژی‌ای هستند که به زمین برخورد می کنند.

شاید تپ اختران سرچشمه ی پرتوهای کیهانی باشند

ذرات باردار با انرژی های دستکم 10 به توان 19 الکترون ولت، گاه به گاه به جو سیاره ی ما می خورند. از سال 2008 تاکنون، 5000 مورد توسط رصدخانه ی Auger در آرژانتین ردیابی شده است. سرچشمه ی این ذرات یک راز بوده است. یکی از کاندیدها، تپ اخترها یا پولسارها هستند - ستارگان اَبَرچگالی که در انفجارهای ابرنواختری شکل می‌گیرند- ولی مشخص نبوده که آیا ذراتی که می پراکنند، توانایی رد شدن از پوشش فشرده ی انفجاری پیرامون این ستارگان را دارند یا نه.

اکنون کی فنگ و همکارانش در دانشگاه شیکاگو، با مدل سازی از این ذرات، دریافته اند که چنین ذراتی در نخستین سال زندگی یک تپ اختر توانایی گریز از این پوشش را دارند. چرخش تپ اختر (که به تدریج کندتر می شود)، در نخستین سال زندگی آن هنوز آنقدر سریع هست که بتواند ذرات با انرژی بالا بگسیلد، و بقایای ابرنواختر هم به حد کافی در فضا پراکنده شده که به چنین ذراتی اجازه ی گریز دهد. به گفته ی فنگ: «احتمالن پرانرژی ترین ذرات از کوچک ترین ستارگان می آیند.»

"بچه های خشن"

اگر تپ اخترها چشمه ی پرتوهای فرا-پُرانرژی کیهانی باشند، این می تواند توضیحی باشد برای یک یافته ی معماگونه ی رصدخانه ی Auger. برخلاف بیشتر پرتوهای کم انرژی کیهانی، به نظر می رسد پرتوهای فرا-پرانرژی کیهانی از هسته ی اتم‌های سنگین، مانند آهن تشکیل شده باشند.

باور بر اینست که تپ اخترها -که هسته ی آن ها از نوترون تشکیل شده - ذرات بارداری مانند هسته ی آهن را در پوسته ی خود دارند. هنگامی که تپ اخترها می چرخند، میدان های الکترومغناطیسی‌شان باعث می شود این ذرات سنگین باردار رو به بیرون شتاب بگیرند. از آن جایی که هر هسته ی آهن 26 پروتون دارد، همه ی آن ها فشار میدان الکترومغناطیسی را حس می کنند، در نتیجه پرتوی کیهانی که تولید می شود، دارای انرژی بالاتر از یک تک پروتونِ پرتاب شده توسط تپ اختر خواهد بود.

آنجلا اولینتو از دانشگاه شیکاگو و یکی از اعضای گروه می گوید: «ما جستجو برای یافتن شتاب دهنده های پرانرژی کیهانی که دارای آهن بودند را آغاز کردیم، و به نظر می رسد تپ اخترها یک جایگاه بدیهی برای چنین شتاب دهنده هایی باشند.» جیم متیو از دانشگاه ایالتی لویزیانا در باتون روژ، و سخنگوی رصدخانه ی Auger هم با او موافق است: «تپ اخترها مطمئنن کوچولوهای پرخشونتی هستند.»

تپ اختران نزدیک

ولی موضوع می تواند فراتر از این رود. Auger پرتوهای کیهانی را به طور مستقیم ردیابی نکرد، بلکه بارانی از ذرات ثانویه را ردیابی کرد که در اثر برخورد پرتوهای کیهانی به جو زمین پدید آمده بودند. پس امکان دارد سیگنال های آشکار شده ناشی از هسته ی آهن نباشند بلکه تک پروتون هایی باشند که پیش تر، به روشی ناشناخته با ذرات جو بر هم کنش کرده باشند.

به گفته ی متیو، شاید روزی شانس آزمودن این را بیابیم که آیا واقعن تپ اخترها چشمه ی پرتوهای فرا-پرانرژی کیهانی هستند یا نه. تا به امروز، پرانرژی ترین پرتوهای کیهانی که توسط Auger اندازه گرفته شده اند، به نظر می رسد به طور برابر از همه سوی آسمان می آمده که نشان می دهد سرچشمه ی آن ها فراتر از کهکشان ماست و پیش از آن که به آشکارسازهای Auger برخورد کنند، توسط میدان های مغناطیسی کیهانی شکسته و راهشان کج شده. به این ترتیب امکان ندارد بتوان رد آن ها را گرفت و به سرچشمه ای همچون یک تپ اختر رسید.

ولی اگر روزی یک ابرنواختر در کهکشان خودمان منفجر شود و تپ اختری پدید آورد، در آن صورت به حد کافی نزدیک خواهد بود که Auger بتواند رد هر گونه پرتوی کیهانی را بگیرد و به آن تپ اختر برسد. چنان که متیو می گوید: «در آن صورت تنها هسته ی آهن بر سر ما خواهد بارید.»

در همین زمینه: کشف جوان ترین تپ اختر چرخان * آیا این ساعت های کیهانی قابل اطمینانند؟ * ستاره نوترونی در حال خنک شدن *

----------------------------

* enfants terribles

واژه نامه:

enfant terrible -. pulsar - cosmic ray - Earth - Charged particle - Auger observatory - supernova - stellar shrapnel - Ke Fang - nuclei - heavy atom - iron - neutron - electromagnetic field - proton - Angela Olinto - Jim Matthews - galaxy - magnetic field

منبع: newscientist

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

ناهید بیضی شکل!

2012-02-13T23:43:00.000+03:30

چرا ناهید گاهی به شکل بیضی دیده می شود؟

ناهید (زهره) به دفعات بیشماری از روی زمین دیده شده، و هر بار هم جو زمین نور آن را با درجه های گوناگون پراکنده است.

هنگامی که میزان گرد و خاک و قطره های آب موجود در هوا به حد معینی برسد، اجرام کوچک ولی دوری مانند ناهید، به شکل هاله ای نورانی که از نظر زاویه ای، بزرگ و گسترده است دیده می شوند. دیدن این هاله ها پدیده ای چندان غیر معمول نیت و بارها به صورت تاج های (هاله های) دایره ای به دور خورشید یا ماه دیده شده اند.

ولی به تازگی، تصویر هاله هایی ثبت شده که گرد نبوده بلکه به صورت مشخصی، بیضی شکل بوده اند. هاله ی بیضی شکل دور ناهید که در این تصویر می بینید توسط یک عکاس نجومی ثبت شده که نخستین بار، سه سال پیش متوجه این پدیده ی شگفت انگیز شده بود.

این کج نمایی (اعوجاج) غیرعادی در آغاز مورد بحث بود و انکار می شد، ولی بارها توسط عکاسان نجومی مختلف دیده و تایید شد. هنوز دلیل بیضی شدن این هاله را نمی دانیم، و با وجود فرضیه های گوناگونی که بلورهای یخ با جهت گیری افقی را باعث آن می دانند، هنوز هم بحث و گفتگوهای عمده ای بر سر آن در جریانست.

واژه نامه:

oval - Venus - Earth - aureole - corona - Sun - Moon - Venusian aureole - astrophotographer- hypotheses - ice crystals .

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

شکارچی تنها یک ردیف ستاره نیست

2012-02-13T00:59:00.004+03:30

صورت فلکی شکارچی یا جبار چیزی بیش از یک ردیف سه تایی ستاره است.

یک نمای ژرف از این بخش آسمان، همه چیز را نشان می دهد؛ از سحابی تاریک گرفته تا خوشه های ستاره ای، که همگی بر بستری گسترده از حلقه های گازی درون مجموعه ی بزرگ ابر مولکولی شکارچی یا جبار جای گرفته اند.

سه ستاره ی درخشان تر از همه که در انتهای سمت چپ تصویر دیده می شوند در واقع همان سه ستاره ی مشهوریند که کمربند شکارچی را می سازند. (اینجا را ببینید: غروب ماه بر فراز Pleasant Bay)
درست زیر ستاره ی نطاق، پایین ترین عضو سه ستاره ی کمربند، سحابی شعله قرار دارد که از گاز برانگیخته ی هیدروژن می درخشد و غرق در رشته های قهوه ای تیره ی غبار است.

زیر میانه ی تصویر و درست سمت راست نطاق، سحابی کله اسبی را می بینید، یک تورفتگی تاریک از غبار فشرده که شاید شناخته شده ترین شکل را در میان سحابی های آسمان داشته باشد.

بالاتر، سمت راست، M42 دیده می شود، سحابی شکارچی یا جبار، یک دیگ پرانرژی پر از گازهای آشفته. این سحابی با چشم غیر مسلح نیز دیده می شود و یک خوشه ی ستاره ایِ تازه در دل آن در حال شکل گیریست.

درست سمت چپ M42 یک سحابی بازتابی روشن آبی رنگ به چشم می خورد که گاه به نام مرد دونده خوانده می شود و جایگاه ستارگان آبی و درخشان پرشمار است.

تصویر بالا ترکیبی از عکس هاییست که در طول چندین شب گرفته شده و به شیوه ی دیجیتالی به هم پیوسته شده اند. گستره ای که این تصویر در بر گرفته با اجرام درونش، چیزی حدود 1,500 سال نوری از زمین فاصله دارد و پهنایش نزدیک به 75 سال نوریست.

در همین زمینه: از فرق سر تا نوک پای شکارچی

واژه نامه:

constellation of Orion - dark nebula - star cluster - Orion Molecular Cloud Complex - belt of Orion - Alnitak - Flame Nebula - hydrogen gas - filament - Horsehead Nebula - M42 - Orion Nebula - Running Man

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

یک کهکشان "کوچک" چگونه "بزرگ" می شود؟

2012-02-12T22:29:00.000+03:30

* به تازگی یک کهکشان کوچک با شکلی عجیب شناسایی شده که می تواند حاصل برخورد نزدیک دو کهکشان
همسایه، در جریان چیزی باشد که دانشمندان آن را "ادغام پنهانی" می خوانند.

* در این باره به طور خلاصه اینجا خوانده بودید: "رودی از ستاره که به سوی یک کهکشان کوچک روانست "

NGC 4449 نخستین کهکشان کوتوله با یک جریان مشخص ستاره ای است (به صورت محو در پایین،

سمت راست، و در تصویر پیوست). جریان ستاره ای نمایانگر بقایای یک کهکشان ماهواره ای کوچک تر

است که دارد با NGC 4449 یکی می شود. تصویر پیوست، جریان را نشان می دهد که با ستارگان غول

سرخ مشخص شده. (تصویر بزرگ تر از سایت ناسا)

این کشف کیهانی زمانی انجام شد که ستاره شناسان به بررسی یک کهکشان کوتوله ی تنها به نام NGC 4449 پرداختند. این کهکشان 12.4 میلیون سال نوری از ما فاصله دارد و یک "کهکشان ستاره فشان" است؛ یعنی آهنگ ستاره زایی و شکل گیری ستارگان جوان در آن شدید است. شکل آن نیز به هم ریخته است، با نمایی پیچیده در گاز هیدروژن و پر از حلقه ها، پوسته ها، و نیز یک هسته که در خلاف جهت کهکشان به دور خود می چرخد.

پژوهشگران بر این گمان بودند که شاید بیش فعالی و پیچیدگی این کهکشان ناشی از درآمیختنش با یک کهکشان دیگر باشد. اکنون دو گروه مختلف از دانشمندان، "کهکشان مداخله گر" احتمالی را شناسایی کرده اند: یک کهکشان کوتوله ی پیشتر دیده نشده، با فاصله ی حدود 29,300 سال نوری از NGC 4449. این کهکشان کوتوله که نامش را NGC 4449B نهاده اند، بزرگ ترین کهکشان کوتوله در "گروه محلی" است، گروهی که کهکشان راه شیری و کهکشان آندرومدا نیز از اعضای آنند. یکی از دو گروه دانشمندان، جریانی از ستارگان را میان NGC 4449 و NGC 4449B شناسایی کرد، که نشان می دهد این دو کهکشان در حال طی کردن روند ادغام و یکی شدن می باشند.

اخترشناس، آرون رومانوفسکی از دانشگاه کالیفرنیا، سانتا کروز، و از نویسندگان یکی از دو پژوهش جداگانه درباره ی کهکشان‌های برخوردکننده می گوید: « کهکشان ها این گونه بزرگ می شوند. می توانید ببینید که یک کهکشان کوچک تر به پیش می آید، پاره پاره می شود، و سرانجام ستارگانش در هاله ی کهکشان میزبان پراکنده می شوند.»

پژوهشگران این برهم کنش را "ادغام پنهانی" نامیده اند زیرا کهکشان کوچک تر، NGC 4449B، تقریبن غیر قابل دیدن بود ولی تاثیر ژرفی روی شکل شریکش داشته. رومانوفسکی و همکارانش شرح مفصلی از این یافته ی خود را برای انتشار در نشریه ی مقاله های اخترفیزیک ارایه کردند. آن ها از تلسکوپ هایی در کالیفرنیا و هاوایی نیز برای عکس گرفتن از این دو کهکشان کمک گرفتند. یک پژوهش جداگانه درباره ی کشف NGC 4449B هم در شماره ی 9 فوریه ی نشریه ی نیچر مطرح شد.

NGC 4449B، اینجا برای مقایسه ی اندازه، مانند همدمی شبح وار کنار کهکشان راه شیری نشان داده شده که اگر درون کهکشان ما فرو رود، بلندیش از مرکز کهکشان راه شیری تا جایی که خورشید قرار دارد می رسد. این یک نقاشی است؛ NGC 4449B حدود 13 میلیون سال نوری از کهکشان ما فاصله دارد. (تصویر بزرگ تر)

یک کهکشان کوتوله ی در هم پیچیده

NGC 4449B هم شکل در هم پیچیده ای دارد، و در اصل به شکل یک "S" غول آسا است؛ یک S به قدری بزرگ که اگر یک سرش در مرکز کهکشان راه شیری قرار بگیرد، سر دیگرش به جایی که خورشید قرار دارد خواهد رسید. به گفته ی پژوهشگران، این شکل عجیب و غریب نشانه ایست از این که این کهکشان از نقطه ای درگیر یک "طناب کشی" گرانشی شده است. مایکل ریچ، یکی از اخترشناسان دانشگاه کالیفرنیا، لوس آنجلس، و نیز سرپرست نویسندگان مقاله ی نیچر می گوید: «این کهکشان آشکارا متحمل یک شوک بسیار خشونت آمیز شده و چه بسا در حال از هم پاشیدن و نابودی است.»

ریچ و همکارانش از رصدخانه ی Saturn Lodge در کالیفرنیا برای دیدن کهکشان NGC 4449B کمک گرفتند. آن ها به زودی به این فکر افتادند که آشفتگی آن ناشی از برخورد نزدیک با همدم بزرگترش است. ریچ به SPACE.com گفت: «[وضع] کهکشان کوتوله بسیار جالب است -- به نظر می رسد رویارویی آن با NGC 4449، در مداری تقریبن "دنباله دارگونه" یا "شیرجه‌وار" انجام شده است.»

چپ: عکس NGC 4449 که با تلسکوپ 28 اینچی Centurion و با یک نوردهی سه ساعته گرفته شده. راست: NGC 4449 پس از پردازش تصویر که شامل حذف نور ملایم ستارگان پیرتر می شد. اندازه ی کامل همدم بچه قورباغه -شکل، یعنی NGC 4449B نمایانست، به اضافه ی نواری از ستارگان که به سوی هسته کشیده شده است. (تصویر بزرگ تر)

غافلگیری های کهکشانی

تصاویر NGC 4449 پرده از شگفتی های دیگری نیز برداشت.

برای مثال، این کهکشان دارای یک کمان شگفت انگیز از ستارگان است که چه بسا یک کهکشان بلعیده شده ی دیگر باشد، و نیز یک هاله از ستارگان پیر که به نظر می رسد از دو بخش تشکیل شده است، و بیرونی ترین بخش آن، NGC 4449 را تقریبن به اندازه ی کهکشان راه شیری می سازد. دانشمندان درباره ی سرچشمه ی این ستارگان مردد هستند، ولی به گفته ی ریچ، احتمالن این کهکشان ستاره فشان زمانی این ستارگان پیر را به دست آورده که کهکشان های دیگری مانند NGC 4449B به درونش افتادند و تکه پاره شدند.

دانشمندان پیش از این کهکشان های آشفته ی دیگری را نیز دیده بودند، مانند کهکشان کوتوله ی "کمان" نزدیک راه شیری، با "دنباله ای از ستارگان که دستکم دو دور به گرد کهکشان ما پیچیده شده است" (اینجا را بخوانید: اشتهای سیری ناپذیر کهکشان راه شیری). ولی آن کهکشان های دیگر در روند نابودیشان بسیار پیش رفته بودند، برخلاف NGC 4449B که ظاهرن در حال نخستین رویارویی با همدمش می باشد. این می تواند چگونگی مرحله های آغازین چنین درگیری هایی را برای ما آشکار کند. ریچ می گوید: «من قصد دارم برای یافتن اجرامی مانند این، کهکشان های بیشتری را بررسی کنم.»

واژه نامه:

stealth merger - dwarf galaxy - NGC 4449 - starburst galaxy - hydrogen gas - galaxy - NGC 4449B - local group - Andromeda galaxy - Aaron Romanowsky - halo of galaxy - Astrophysical Journal Letters - journal Nature - tug-of-war - Michael Rich - Saturn Lodge Observatory - companion - Sagittarius dwarf galaxy - Milky Way galaxy

منبع: SPACE.com

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

هاله ماه بهمن

2012-02-12T00:30:00.000+03:30

قرص کامل ماه فوریه که گاهی وقت ها به نام "ماه برف" نیز خوانده می شود، سه شنبه ی گذشته آسمان شبانه را روشن کرد. ولی در این نمای موزاییکی آسمان که دوم فوریه در جنوب بوداپست مجارستان گرفته شده، نه قرص ماه کامل است و نه از برف خبریست.

با این حال، ابرهای نازکی از بلور یخ، آسمان سرد زمستانی را پوشانده و این هاله ی باشکوه را به گرد قرص ماه پدید آورده است. شکست نور ماه توسط بلورهای شش وجهی یخ، به پیدایش این هاله ی کمی رنگین با شعاع ویژه ی 22 درجه‌ای انجامیده است.

درست زیر ماه، ستاره ی درخشان الدبران دیده می شود. همچنین درون هاله، سمت راست هم خوشه ی پروین را می‌توان دید. پایین، سمت چپ، نزدیک لبه ی هاله نیز ستارگان صورت فلکی شکارچی به چشم می خورند و ستاره‌ی درخشان عیوق (بزبان)، ستاره ی آلفای صورت فلکی ارابه ران هم درست بیرون هاله، نزدیک بالای عکس دیده می شود.

در همین زمینه: ماه "درو" * تصویر آماتوری از خرمن زیبای ماه

واژه نامه:

Full Moon - Snow Moon - Moon - Budapest - ice crystal - lunar halo - radius - Aldebaran - Pleiades star cluster - Orion - Capella - alpha star - constellation Auriga

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

آیا چرخش ناهید کندتر شده؟

2012-02-11T21:36:00.000+03:30

* داده ها نشان می دهند که سرعت امروزی چرخش خواهر سیاره ای ما به دور محورش، آهسته تر از

میزانی است که یک فضاپیما در 16 سال پیش اندازه گرفته بود.

فضاپیمای ونوس اکسپرس متعلق به آژانس فضایی اروپا (ESA) کشف کرده که ناهید (زهره)، همسایه ی پوشیده از ابر ما اندکی آرام تر از اندازه گیری های پیشین به دور خود می چرخد. این فضاپیمای مدارگرد با نگاه فروسرخ به درون جو فشرده ی ناهید، ویژگی های سطحی‌ای را یافت که دقیقن جایی که باید باشند نبودند.

ونوس اکسپرس - عکس از ESA (تصویر بزرگ تر)

دانشمندان با بهره از دستگاه VIRTIS در طول موج های فروسرخ، در پوشش ضخیم ابرهای سیاره نفوذ کرده، ویژگی های سطح آن را مورد پژوهش قرار دادند و دریافتند که برخی از این ویژگی ها نسبت به جایی که باید باشند تا سرعت چرخشش با اندازه گیری های فضاپیمای ماژلان متعلق به ناسا در دهه ی 1990 میلادی همخوان شود، تا حدود 20 کیلومتر تغییر مکان داده اند.

این اندازه گیری های دقیق و مفصل از مدار، به دانشمندان کمک می کند بدانند آیا هسته ی ناهید جامد است یا مایع. این موضوع به شناخت ما از آفرینش سیاره ها و چگونگی تکامل آن ها کمک خواهد کرد. اگر ناهید دارای هسته ای جامد باشد، فشردگی و تمرکز جرمش می بایست رو به مرکز بیشتر باشد. در این صورت، چرخش سیاره نسبت به نیروهای بیرونی واکنش کمتری نشان خواهد داد.

مهم ترینِ این نیروها مربوط به جو چگال آنست -- جوی که فشارش بیش از 90 برابر فشار جو زمین است - ، و نیز سرعت بالای سامانه های آب و هوایی آن، که بنا به باور دانشمندان، از راه اصطکاک با سطح باعث تغییر آهنگ چرخش سیاره می شوند. زمین هم همانند این پدیده را تجربه می کند، که عمدتن از باد و جزر و مد ناشی می شود. بلندی یک روز زمینی می تواند در حد یک هزارم ثانیه تغییر کند، و این بستگی به فصل و الگوهای باد و دما در طول سال دارد.

در دهه ی 1980 و 1990 میلادی، مدارگردهای ماژلان و ونرا نقشه های راداری از سطح ناهید تهیه کردند، سطحی که دیرزمانی در هاله ای از راز و رمز و نیز در پس یک جو فشرده، خرد کننده و سمی پنهان شده بود. این نقشه ها نخستین دید سراسری و مفصل از این دنیای یگانه و ستیزه جو را به ما ارایه دادند. فضاپیمای ماژلان در طول ماموریت چهار ساله اش توانست ویژگی های سیاره که زیر پایش می چرخیدند را تماشا کند و به این ترتیب به دانشمندان اجازه داد طول روز های ناهید را اندازه بگیرند که برابر با 243.0185 روز زمینی بود.

با این حال ویژگی های سطحی که ونوس اکسپرس پس از حدود 16 سال دیده تنها در صورتی می تواند با مشاهدات ماژلان جور در بیاید که طول روز ناهید به طور میانگین 6.5 دقیقه بلندتر از چیزی باشد که ماژلان اندازه گرفته. این همچنین با تازه ترین اندازه گیری های راداری بلند مدتی که از روی زمین انجام گرفته همخوانی دارد.

نیلز مولر از مر کز هوافضای آلمان (DLR) می گوید: «وقتی دیدم دو نقشه با هم همخوانی ندارند، نخست فکر کردم اشتباهی در محاسبه هایم رخ داده زیرا مقادیر اندازه گیری شده توسط ماژلان بسیار دقیق بود، ولی ما هر گونه خطای ممکنی که به فکرمان می رسید را بررسی و چک کردیم.» دانشمندان، از جمله اوزگور کاراتکین از رصدخانه ی سلطنتی بلژیک، به احتمال تغییرات کوتاه مدت تصادفی در طول روز ناهید اندیشیدند، ولی نتیجه گرفتند که این میانگین را باید طی بازه های زمانی بلندتری محاسبه کنند.

از سوی دیگر، سایر الگوهای جویِ تازه نشان داده اند که این سیاره شاید دارای چرخه های آب و هوایی باشد که تا بیش از چند دهه ادامه می یابند، و این می تواند به همان نسبت، به تغییراتی بلندمدت در آهنگ چرخش آن بیانجامد. پدیده های دیگری هم می‌تواند در کار باشد، از جمله تبادل اندازه حرکت زاویه ای میان ناهید و زمین، زیرا این دو سیاره نسبتن به هم نزدیکند. هاکان سودم از ESA می گوید: «یک مقدار دقیق و درست برای آهنگ چرخش ناهید می تواند به برنامه ریزی ماموریت های آینده کمک کند زیرا گزینش جای احتمالی فرود، نیازمند داده های دقیق خواهد بود.».

پژوهش ها در آینده نیز ادامه خواهند یافت ولی روشن است که ونوس اکسپرس بسیار فراتر از رویای هر کسی، در ژرفای درون رازهای این سیاره ی شگفت انگیز نفوذ کرده است.

در همین زمینه: ناهید مذاب * گردباد جنوبی ناهید * ناهید هم لایه ی ازن دارد

واژه نامه:

- European Space Agency - ESA - Venus Express - atmosphere - infrared - VIRTIS - wavelength - NASA - Magellan orbiter - Venus - core - planet - Earth - weather system - rotation rate - friction - tides - Venera - Nils Müller - DLR - German Aerospace Center - Özgur Karatekin - angular momentum - Håkan Svedhem

منبع: Astronomy

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

آوارگان آبی در مرکز NGC 6752

2012-02-11T03:05:00.000+03:30

این نمای واضح و روشن که توسط تلسکوپ فضایی هابل ثبت شده، ژرفای درون NGC 6752 را نشان می دهد.

این یک خوشه ی ستاره ای کروی در صورت فلکی طاووس است که با فاصله ی حدود 13,000 سال نوری از زمین، سرگرم پرسه زدن در هاله ی کهکشان راه شیری می باشد. عمر این خوشه بیش از 10 میلیارد سال است و بیش از 100 هزار ستاره دارد که در کره ای به قطر 100 سال نوری جای گرفته اند. البته این تصویر تلسکوپ هابل، مرکز آن با قطر کمی بیش از 10 سال نوری را در بر دارد و ستارگان نزدیک هسته ی فشرده ی آن را نشان می دهد.
در حقیقت در این عکس، شماری از ستاره هایی را می توان دید که به نام "آوارگان آبی" خوانده می شوند، ستارگانی که بسیار جوان تر و سنگین تر از آن به نظر می رسند که ساکن خوشه ای باشند که انتظار می رود همه ی ستارگانش سنی دستکم دو برابر سن خورشید داشته باشند. (درباره ی آوارگان آبی این مطلب را بخوانید.)

کاوش ها و بررسی های انجام شده روی NGC 6752 همچنین نشان داده که بخش چشمگیری از ستارگان نزدیک هسته ی خوشه، سامانه های چندتایی از ستارگانند؛ و این پشتیبان مباحث و نظریه هاییست که بر پایه ی آن ها، برخورد و یکی شدن ستارگان در مرکز محیط های شلوغ و فشرده ی ستاره ای می تواند به پیدایش آوارگان آبی در خوشه بیانجامد.

واژه نامه:

Hubble Space Telescope - NGC 6752 - constellation Pavo - globular star cluster - halo - Milky Way galaxy - cluster core - blue straggler star – Sun - multiple star system

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

سبز رقصان

2012-02-10T04:47:00.002+03:30

آیا تاکنون شفق قطبی دیده اید؟ شفق ها دوباره برگشته اند و فاصله ی پدیدار شدنشان هم روز به روز کمتر می شود.

خورشید در بیش از چهار سال گذشته، به گونه ای غیرعادی آرام بود و شفق هایی که در جو زمین به راه می انداخت هم به شکلی غیرعادی اندک. ولی به تازگی، خورشیدمان دوباره و به گونه ای روزافزون پرکار شده و شمار لکه ها، شراره ها، و فوران های تاجی که به نمایش می گذارد هم بیشتر شده. فعالیت های خورشیدی از این دست، معمولن باعث دفع ذرات باردار به فضای منظومه ی خورشیدی می شوند که بخشی از آن ها شفق های قطبی زمین را به پا می کنند.

دو هفته پیش، یک توفان خورشیدی این نمایش دل انگیز شفقی را در آن سوی درختان و بر پهنه ای از ستارگان در Ravnastua، Skoganvarre و Lakselv نروژ به راه انداخت که اینجا ویدیویی دور تند (گاه گذشت، درنگ زمانی) از آن می بینید:

ویدیو را در vimeo ببینید

پرده های نورانی شفق، که معمولن به رنگ سبزند، با سرازیر شدن ذرات پرانرژی به سوی زمین و برانگیختن مولکول ها در بلندای جو، به روانی تاب می خورند و چشمک زنان می لرزند و می رقصند.

خورشید همچنان در دوره ی بیشینه اش به سر می برد؛ از همین رو در آینده و در سال های پیش رو، شاید فرصت هایی بهتر جهت دیدن شفق های تماشایی حتی برای خود شما پیدا شود..

واژه نامه:

Aurora - Sun - sunspot - flares - coronal mass ejection - Solar activity - charged particle - Solar System - solar storm - timelapse - Norway - Earth - air molecule - atmosphere - solar maximum

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

نمای فروسرخ، شکوه و جلال سحابی کارینا را نمایان کرد

2012-02-10T02:38:00.002+03:30

* این عکس که از پیوند صدها تک عکس پدید آمده، مفصل ترین و پرجزییات ترین تصویر موزاییکی

فروسرخی است که تاکنون از سحابی کارینا گرفته شده است.

این تصویر گسترده از سحابی کارینا، یک منطقه ی زایش ستارگان سنگین در آسمان نیمکره ی جنوبی، در طول موج فروسرخ و با بهره از دوربین HAWK-I در تلسکوپ بسیار بزرگ ESO به دست آمده است. تصویر بزرگ - بزرگ تر

سحابی کارینا با فاصله ی 7500 سال نوری از سیاره ی زمین، در بخش جنوبی کهکشان راه شیری جای دارد. ابرهای برافروخته‌ی گاز و غبار آن، "پرورشگاه" ستارگان غول پیکر است. چشم انداز این سحابی از زمین، حتی در نور مریی نیز تماشایی و دیدنیست. ولی اینک دانشمندان به کمک تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) در رصدخانه ی جنوبی اروپا (ESO) و با بهره از یک دوربین فروسرخ HAWK-I، با تهیه ی واضح ترین تصویر موزاییکی که تاکنون از این سحابی گرفته شده، در دل گرد و خاک آن نفوذ کرده و ستارگانی را نمایان ساخته اند که پیش از این هرگز دیده نشده بود.

بخش های برجسته ی سحابی کارینا: تصویر میانی-بالا، خوشه ی ستاره ای ترامپلر 14 و همچنین یک ابر
هلالی شکل طلایی عجیب را نشان می دهد. قاب میانی-پایین هم ابری تیره به نام هزارپا (caterpillar)
را در پایین قاب نمایش می دهد. تصویر بزرگ تر

یکی از ستارگان درون این سحابی، ستاره ی اسرارآمیز و به شدت ناپایدار اتای کارینا است که چندین سال از دهه ی 1840 میلادی، دومین ستاره ی پرنور آسمان در سراسر شب بود. به گفته ی دانشمندان ESA، این ستاره احتمالن در آینده ی نزدیک (در مقیاس نجومی) به شکل یک ابرنواختر منفجر خواهد شد. البته ساکنان زمین نیازی به لغو تعطیلاتشان ندارند زیرا چنین انفجاری تا چند میلیون سال دیگر رخ نخواهد داد. اتای کارینا را در پایین، سمت چپ تصویر می توانید ببینید. پیرامون آن را ابرهایی از گاز گرفته که در اثر تابش پرتوهای نیرومند فرابنفش آن برافروخته شده اند. سحابی کارینا یک آزمایشگاه عالی برای ستاره شناسانیست که به پژوهش ستاره زایی های شدید و نیز گام های آغازین زندگی ستارگان می پردازند.

این عکس از پیوند صدها تک عکس پدید آمده و مفصل‌ترین و پرجزییات ترین تصویر موزاییکی فروسرخی است که تاکنون از این سحابی گرفته شده و نیز یکی از خیره کننده ترین تصاویریست که تاکنون توسط VLT پدید آمده. این عکس تنها ستارگان سنگین و تابناک را نشان نمی‌دهد، بلکه صدها هزار ستاره ی کم نورتری که پیش از این نادیدنی بودند را نیز نمایان کرده است.

مقایسه ی تصویر سحابی کارینا در نور مریی (پایین) و فروسرخ (بالا)

در جای جای تصویر، توده های چگال و فشرده ای از مواد تیره دیده می شود که حتی در برابر پرتوی فروسرخ نیز شفاف نیستند و درونشان دیده نمی شود. این ها پیله هایی از گرد و خاکند که ستارگان نوزاد در دلشان در حال شکل گیری است. در طی چند میلیون سال گذشته در این منطقه از آسمان، ستارگان فراوانی چه به شکل خوشه و چه به صورت تکی ساخته شده است.

خوشه ی ستاره ای درخشان نزدیک میانه ی تصویر به نام ترامپلر 14 خوانده می شود. این خوشه در نور مریی هم دیده می شود ولی در این نمای فروسرخ، ستارگان کم نورتر بسیار بیشتری نیز در آن پدیدار شده.

و رو به سمت چپ تصویر، دسته ای کوچک از ستارگان گرد هم آمده‌اند که به رنگ زرد دیده می شوند. این گروه از ستارگان برای نخستین بار، در این عکس VLT دیده شده اند چرا که در نور مریی به هیچ وجه دیده نمی شوند. این تنها یکی از بسیار اجرام تازه ایست که در این تصویر گسترده ی تماشایی برای نخستین بار رونمایی می شوند.

در همین زمینه: زایش و مرگ ستارگان در سحابی کارینا * ستون گرد و غبار سحابی کارینا * کارینا، جواهر آسمان جنوب * ابرهای تاریک در شاه تخته

واژه نامه:

Carina Nebula - Milky Way - nursery - Earth - European Southern Observatory - Very Large Telescope - infrared - HAWK-I camera - nebula - star formation - ESO - VLT - Eta Carinae - ESA - ultraviolet - star cluster - Trumpler 14 - caterpillar

منبع: dailymail

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

انسلادوس در نور کیوان

2012-02-09T01:41:00.001+03:30

این "ماه" از نور سیاره ی مادریش روشنایی گرفته.

در عکس روبرو، بخش بزرگی از انسلادوس عمدتن توسط نور خورشیدِ بازتابیده از سیاره ی کیوان (زحل) روشن شده است. در نتیجه این ماه که به طور طبیعی به سفیدی برف است، به رنگ طلایی که رنگ لایه ی بالایی ابرهای کیوان است دیده می شود.

بیشتر روشنایی از سمت چپ تصویر می آید. از همین رو، هزارتویی از پشته های برجسته که درست سمت راست مرکز تصویر دیده می شوند، سایه های قابل توجهی در سمت راست خود روی سطح ماه انداخته اند.

پایین تصویر، درست زیر پشته ها هم دره ای به ژرفای یک کیلومتر به نام Labtayt Sulci دیده می شود. هلال باریک و درخشان انتهای سمت راست، تنها بخشی از انسلادوس است که مستقیمن از نور خورشید روشن شده.

این تصویر، سال گذشته توسط فضاپیمای روباتیک کاسینی و هنگامی که از نزدیکی این ماه اسرارآمیز می‌گذشت گرفته شد. اگر بخش های پایینی این تصویر که به روش دیجیتالی واضح تر شده را به دقت نگاه کنید، فوران هایی از بلور یخ را خواهید دید. گمان می رود این یخ فشان ها از دریایی زیر سطح ماه سرچشمه می گیرند.

در همین زمینه: درخش عجیب سطح انسلادوس در تصاویر تازه کاسینی * انسلادوس بر یخ خودش سر می خورد! * پرده از راز 14 ساله برداشته شد: آب درون جو کیوان از انسلادوس می آید * شگفتی های نامنتظره در سایه کیوان

واژه نامه:

moon - planet - Enceladus - Saturn - labyrinth - canyon - Labtayt Sulci - Sun - Cassini spacecraft - plume - crystal

همین تصویر در اندازه ی بزرگ - بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

کشف بستر یک اقیانوس باستانی روی سیاره بهرام

2012-02-08T23:51:00.001+03:30

* از پیامدهای این کشف، اثبات نقش آب مایع در تاریخ زمین شناختی سیاره ی بهرام خواهد بود.

فضاپیمای مارس اکسپرس متعلق به آژانس فضایی اروپا (ESA) شواهدی نیرومند از اقیانوسی که روزگاری بخشی از سیاره ی بهرام (مریخ) را پوشانیده بوده را به زمین فرستاده است. این فضاپیما با بهره از رادار، رسوباتی را شناسایی کرده که نشانگر بستر یک اقیانوس درون مرزهای نوار ساحلی کهنی است که خود، پیشتر شناسایی شده بود.

نتایج تازه از رادار MARSIS روی فضاپیمای مارس اکسپرس شواهدی قوی از یک دریاچه
در گذشته ی بهرام ارایه می دهد. این رادار ذخیره های رسوبی روی بستر یک اقیانوس در
محدوده ی میان خط ساحلی که پیشتر روی این سیاره ی سرخ شناسایی شده بود یافته. این اقیانوس
میلیاردها سال پیش، دشت های شمالی را پوشانده بوده.

"رادار پیشرفته ی بهرام برای ژرفاسنجی زیرسطحی و یونکُره‌ای" (MARSIS) در سال 2005 به کار افتاد و از آن زمان تاکنون به گردآوری داده و اطلاعات مشغول می باشد. جرمی موژینو (Jérémie Mouginot) از بنیاد علوم سیاره ای و اخترفیزیک گرنوبل (IPAG) و دانشگاه کالیفرنیا، ایرواین، به همراه همکارانش، با بررسی داده های گرد آمده طی بیش از دو سال دریافتند که دشت های شمالی سیاره پوشیده از موادی با چگالی پایین می باشد. موژینو می گوید: «به باور ما، این ها ذخیره های رسوبی هستند که شاید سرشار از یخ نیز باشند. این نشانه ای تازه و قوی از اینست که روزگاری، در این جا اقیانوسی وجود داشته.»

وجود اقیانوس هایی در روزگار گذشته روی سیاره ی بهرام پیش از این هم گمان می رفت و در عکس های گرفته شده توسط فضاپیماهای گوناگون، عوارضی شبیه به خط های ساحلی هم "با تردید" شناسایی شده بود؛ ولی به صورت یک مبحث جدال برانگیز باقی ماند.

وجود دو اقیانوس فرض شده است: چهار میلیارد سال پیش، زمانی که محیط سیاره گرم تر بوده، و سه میلیارد سال پیش، زمانی که به دنبال یک برخورد سهمگین به سیاره، یخ زیر سطح آب شد و از راه کانال هایی به سوی مناطق کم ارتفاع جریان یافت.

ولودگ کافمن از IPAG می گوید: «MARSIS به ژرفای درون خاک نفوذ کرده و 60-80 متر نخست زیر سطح سیاره را آشکار می سازد. در سر تا سر این ژرفا نشانه های مواد رسوبی و یخ دیده می شود.» رسوباتی که MARSIS آشکار کرده، مناطقی هستند که بازتاب راداری کمی دارند. چنین رسوباتی معمولن مواد دانه دانه و کم چگالی هستند که به وسیله ی آب شسته و فرسایش یافته و به این نقطه آورده شده اند.

ولی این اقیانوس دومی می بایست موقتی بوده باشد. به برآورد موژینو، طی یک میلیون سال یا کمتر، این آب یا در جای خود یخ زده و دوباره زیر خاک دفن شده یا این که بخار شده و کم کم به جو منتقل شده است: «من فکر نمی کنم این اقیانوس آنقدر دوام آورده باشد که فرصت شکل گیری زندگی در آن پیدا شود.»

زیست - ستاره شناسان به منظور یافتن شواهد زندگی می بایست به جستجو در دوره هایی کهن تر در تاریخ بهرام بپردازند، زمانی که آب مایع می توانسته مدت طولانی تری دوام آورد. با این حال، این یافته ی تازه برخی از بهترین شواهدی که تاکنون برای وجود پهنه های گسترده ی آب مایع روی سطح بهرام یافته شده را ارایه می کند و نیز اثبات دیگریست بر نقش آب مایع در تاریخ زمین شناختی این سیاره.

اولیویه ویتاسه از ESA می گوید: «نتایج پیشین مارس اکسپرس درباره ی آب روی بهرام، از بررسی عکس ها و داده های کانی شناسی و همچنین سنجش های جوی به دست آمده بود. اکنون ما دید رادار زیرسطحی را نیز داریم. این تکه هایی تازه از اطلاعات برای پازل ما فراهم می کند، ولی پرسخ هنوز باقیست: این همه آب کجا رفته؟»

مارس اکسپرس پژوهش های خود را پی می گیرد.

در همین زمینه: مریخ روزگاری غریب نواز بوده! * در سیاره بهرام آب یافته شد! * جریان ماموریت تازه ناسا در سیاره بهرام چیست؟ * قوی ترین نشانه های "آب" در بهرام یافته شد * یک میز قهوه به نام Tisdale 2 * رگ زندگی بهرام * یک "دست یخی" که سنگ های بهرام را جابجا می کند

واژه نامه:

European Space Agency - ESA - Mars Express - ocean - Mars - radar - The Mars Advanced Radar for Subsurface and Ionosphere Sounding - MARSIS - Jérémie Mouginot - IPAG - sedimentary deposit - Wlodek Kofman - granular material - Olivier Witasse

منبع: astronomy

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

کمربند ناهید در آسمان آرژانتین

2012-02-08T00:48:00.006+03:30

بی شک شما نیز این پدیده را دیده اید، ولی شاید متوجهش نشده باشید:

تصویر پانورامای کامل

در یک آسمان نیمه روشن بدون ابر، درست پیش از طلوع یا پس از غروب آفتاب، بخشی از جو بالای افق کمی به رنگی متفاوت، متمایل به صورتی یا نارنجی دیده می شود. این نوار کدر که به نام کمربند ناهید خوانده می شود را می توان میان بخش تیره و گرفته ی آسمان و بخش آبی آن، و تقریبن در همه ی جهات از جمله جهت مخالف خورشید مشاهده کرد.

آسمان بالای سر که به رنگ آبیست، به طور طبیعی توسط بازتاب و پراکنش نور خورشید توسط جو زمین دیده می شود. ولی در بخش کمربند ناهید، جو زمین نوری را بر می گرداند که از خورشید در حال غروب (یا طلوع) می تابد و بیشتر به رنگ سرخ دیده می شود. زیر کمربند ناهید، جو به نظر تیره تر دیده می شود زیرا در سایه ی خود زمین قرار دارد و هیچ نوری از خورشید به آن جا نمی رسد. (اینجا در این مورد کامل تر بخوانید: سایه زمین و کمربند ناهید)

کمربند ناهید را در همه ی نقاط زمین که افق صاف و روشنی دارند می توان دید. این تصویر که ماه گذشته در مرسدس آرژانتین گرفته شد و کمربند ناهید هم در آن دیده می شود، یک عکس سراسرنما (پانوراما) است و از 16 تصویر کوچک تر درست شده که آن ها را به روش دیجیتالی به هم پیوسته اند.

این کمربند بارها به طور اتفاقی در عکس های دیگری هم ثبت شده.

در همین زمینه: آفتاب می نشیند و سایه بلند می شود

واژه نامه:

twilight - sunrise - sunset - atmosphere - horizon - Belt of Venus - Sun - Mercedes - panoramic

تصویر کامل در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

مهار شفق های مشتری در دست یک ماه کوچک آتشفشانی است

2012-02-07T06:06:00.000+03:30

* گاه این عروسک ها هستند که مهار "خیمه شب باز" را در دست می گیرند. به نظر می رسد فوران های آتشفشانی

"آیو"، ماه مشتری، شفق های درخشان سیاره ی مادری را تنظیم می کنند.

حلقه ی شفقی همیشگی مشتری

شفق های قطبی پرده های لرزان نورند که در اثر برخورد ذرات باردار به میدان مغناطیسی یک سیاره پدید می آیند. شفق های قطبی شمال و جنوب سیاره ی زمین تنها زمانی فعال می شوند که ابری بزرگ از پلاسمای باردار از خورشید رها شده [با رسیدن به زمین، به مغناطکره ی آن برخورد نمایند]، همان اتفاقی که در 24 ژانویه رخ داد.

ولی سیاره ی مشتری دو حلقه ی شفقی همیشگی پیرامون هر دو قطبش دارد. مدت هاست که دانشمندان می پندارند ذرات بارداری که این شفق های دایمی را پدید آورده اند از ماه کوچک و بیش فعال مشتری، "آیو" (Io) سرچشمه می‌گیرد که طی فعالیت های خشن و مداوم آتشفشانیش، در هر ثانیه حدود یک تن سولفور پس می زند.

با این حال تصور می شده هر گونه "تغییر" در این حلقه های شفقی ناشی از تغییرات فشار در بادهای خورشیدی می باشد. [ولی] مشاهدات تازه نشان می دهد که آیو هم در این تغییرات دست دارد. برتراند بانفوند از دانشگاه لیژ بلژیک می گوید: «تغییراتی که فکر می کردیم زیر سر خورشید است، اکنون می بینیم که به فعالیت آتشفشانی آیو ربط دارد.»

ستون دود غول آسا

تصویر متحرک از گسترش حلقه ی شفقی در پنج ماه
عکس های بیشتر

بانفوند و همکارانش از فوریه تا ژوئن 2007، روزی یک بار به کمک تلسکوپ فضایی هابل به رصد مشتری و آیو پرداختند. داده هایی که در این پنج ماه به دست آمد، دو برابر اطلاعاتی بود که در طی 10 سال پیش از آن گرد آمده بود. بنفورد می گوید: «ما پیش از آن هرگز این شفق ها را به طور روزانه مشاهده نکرده بودیم. تا آن زمان نتوانسته بودیم تغییرات روز به روز و روند سراسری را از هم جدا کنیم.»

در طی آن پنج ماه، حلقه ی شفقی ثابت مشتری به گونه‌ای چشمگیر رشد کرد، ولی دلیلش روشن نبود. پاسخ زمانی به دست آمد که فضاپیمای "افق های نو" متعلق به ناسا که در راه سیاره ی پلوتو است، در ماه می 2007 از کنار مشتری گذشت. این کاوشگر تصاویری تماشایی از یک ستون دود آتشفشانی به بلندی صدها کیلومتر که از آتشفشانی در حال فوران روی سطح آیو بر می خاست ثبت نمود. با سرازیر شدن توده ی پلاسما از این فوران غول آسا به درون میدان مغناطیسی مشتری، حلقه های شفقی نیز پهن تر شدند. (تصویر متحرک روبرو) به گفته ی بانفوند : «شفق ها واقعن به افزایش میزان موادی که از آیو می آمد واکنش نشان دادند.»

پرسش هنوز باقیست

عکس فضاپیمای افق های نو از فوران آتشفشانی آیو
عکس بزرگ تر - عکس های بیشتر

به گفته ی مارگارت کیولسون از دانشگاه کالیفرنیا، لوس آنجلس، مقاله ی تازه نشان می دهد که آیو در بازه های زمانی طولانی می تواند شفق های مشتری را تنظیم کند. البته بنا به گفته ی وی، خورشید هنوز هم در بازه های زمانی یک روز یا بیشتر می تواند در این تغییرات نقشی داشته باشد: «این باعث نادیده گرفته شدن سهم بادهای خورشیدی در این میان نمی شود.»

دنیس گرادنت از دانشگاه لیژ و عضو دیگر گروه هم با او موافق است: «قطعن این پرسش هنوز به جای خود باقی است. به دلیل نبودِ مشاهدات درازمدت، نقش باد خورشیدی نامعلوم است.»

رازهای دیگری هم ناگشوده مانده، از جمله چگونگی شتاب گرفتن ذرات باردار در راستای خطوط میدان مغناطیسی مشتری. بانفوند برای یافتن پاسخ به این پرسش ها چشم امید به فضاپیمای جونو دارد که ماه اوت گذشته به فضا پرتاب شد و در سال 2016 به آن خواهد رسید. وی در این باره می گوید: «برای نخستین بار خواهیم توانست برهم کنش های مغناطیسی روی سیاره ی دیگری غیر از زمین را بررسی کنیم. این می تواند بازی را عوض کند.»

در همین زمینه: رقص شفق های کیوان

واژه نامه:

puppets - puppeteer - Jupiter - Io - aurora - charged particle - planet - magnetic field - Earth - northern lights - southern lights - sun - plasma - sulphur - volcanic activity - solar wind - Bertrand Bonfond - Hubble Space Telescope - NASA - New Horizons - Pluto - volcanic plume - Margaret Kivelson - Denis Grodent - Juno spacecraft

منبع: newscientist

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

گرد و خاک شکارچی

2012-02-06T23:55:00.000+03:30

چه چیزی یک بستر مناسب ستاره زایی را در بر می گیرد؟ پاسخ این پرسش در مورد سحابی شکارچی (جبار)، "گرد و غبار" است.

سرتاسر میدان شکارچی، با فاصله ی 1600 سال نوری از ما، توسط رشته های در هم پیچیده و زیبایی از غبار پوشیده شده است. این غبار که در طول موج نور مریی دیده نمی شود، در جو بیرونی ستارگان سرد و سنگین شکل گرفته و به وسیله ی ذرات پرقدرت باد ستاره ای به فضای بیرون رانده می شود. خوشه ی ذوزنقه و دیگر خوشه های ستاره زایی در دل این سحابی جای گرفته اند.

در این تصویر، رشته های پیچیده ی گرد و غبار پیرامون M42 و M43 به رنگ قهوه ای دیده می شوند، در حالی که گاز برافروخته ی مرکزی را به رنگ سرخ می بینیم.

در طی چند میلیون سال آینده، بیشتر گرد و غبار درون شکارچی توسط بیشمار ستارگانی که اکنون در حال شکل گیریند، به تدریج از بین خواهد رفت یا در پهنه ی کهکشان راه شیری پراکنده خواهد شد.

در همین زمینه: جبار و کله اسبی * از فرق سر تا نوک پای شکارچی * شکارچی رنگارنگ آسمان * شکارچی از چشم فرو سرخ اسپیتزر * M78 و ابرهای بازتابی غبار در جبار *

واژه نامه:

star formation - Orion Nebula - filament - Trapezium - star cluster - nebula - M42 - M43 - Galaxy

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.goev

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

چهره کلاسیک یک کهکشان مارپیچی میله ای

2012-02-06T04:46:00.003+03:30

* کهکشان راه شیری خودمان هم یک مارپیچی میله ای همانند NGC 1073 است و بررسی چنین کهکشان هایی

به دانشمندان کمک می کند درباره ی خانه ی کیهانیمان چیزهای بیشتری بدانند.

تلسکوپ فضایی هابل ناسا / اِسا تصویری از کهکشان مارپیچی میله ای NGC 1073، در صورت فلکی نهنگ گرفته. باور بر اینست که کهکشان خودمان، راه شیری، یک مارپیچی میله ای به همین شکل است، و بررسی کهکشان هایی مانند NGC 1073 می تواند به ستاره شناسان در شناخت بهتر خانه ی کیهانیمان کمک کند.

تلسکوپ فضایی هابل ناسا / اِسا تصویری از کهکشان مارپیچی میله ای NGC 1073، در صورت فلکی نهنگ گرفته. باور بر اینست که کهکشان خودمان، راه شیری هم یک مارپیچی میله ای

به همین شکل است، و بررسی کهکشان هایی مانند NGC 1073 می تواند به ستاره شناسان در شناخت بهتر خانه ی کیهانیمان کمک کند.

تصویر بزرگ تر- اندازه های بسیار بزرگ تر: Hi-Res [tif] 34,7 mb و Hi-Res [jpg] 9,52 mb

بیشتر کهکشان های مارپیچی کیهان یک ساختار میله ای در مرکزشان دارند، و تصویر هابل از NGC 1073، نمایی ویژه و روشن از یکی از آن ها ارایه می دهد. گمان می رود میله ی سرشار از ستاره ی کهکشان ها زمانی پدید می آید که امواج چگالی گرانشی، گاز را به سمت مرکز کهکشان رانده و سوخت و ماده ی مورد نیاز برای شکل گیری ستارگان تازه را فراهم می نماید. این انتقال گاز همچنین می تواند خوراک سیاهچاله های ابَرسنگین که در مرکز اغلب کهکشان ها نهفته اند را نیز تامین کند.

برخی از ستاره شناسان این اندیشه را مطرح کرده اند که شکل گیری یک ساختار میله ای شکل مرکزی می تواند نشانه ای باشد از گذشتن کهکشان مارپیچی از مرحله ی ستاره زایی شدید به مرحله ی بزرگسالی؛ چنانچه این میله ها اغلب در کهکشان هایی دیده می شود که بیشتر ستارگانشان را ستاره های سرخ و پیرتر تشکیل می دهند تا ستارگان آبی و جوان تر. این نظریه شاید بتواند این مساله را نیز توضیح دهد که چرا تنها حدود یک پنجم کهکشان های مارپیچی مشاهده شده در کیهان آغازین، دارای میله هستند در حالی که در دوره های نزدیک تر به زمان کنونی کیهان، این آمار به بیش از دو سوم می رسد.

تصویر هابل از NGC 1073، از برخی جنبه ها یک تصویر پیش-نمونه از یک مارپیچی میله ایست، ولی دو نکته هم وجود دارد که ارزش اشاره کردن را دارند. نخستین مورد به طرز کنایه آمیزی، تقریبن - ولی نه کاملن - از دید تلسکوپ های نوری مانند تلسکوپ هابل پنهان است. در بخش بالا، سمت چپ تصویر، یک ساختار تقریبن حلقه ای شکل ناهموار که از ستاره زایی های تازه پدید آمده، یک چشمه ی درخشان پرتو ایکس را پنهان کرده است. این چشمه ی پرتو ایکس به نام IXO 5 احتمالن یک سامانه‌ی دوتایی، متشکل از یک سیاهچاله و یک ستاره است که به گرد یکدیگر می چرخند. ستاره شناسان با مقایسه ی تصاویر فضاپیمای چاندرا با این تصویر تلسکوپ هابل، محدوده ی موقعیت IXO 5 را تعیین کردند: می تواند یکی از دو ستاره ی کم نوری باشد که اینجا می بینیم. با این حال، مشاهدات پرتو ایکس با ابزارهای کنونی دقت کافی برای این که به طور قطعی بگوییم چشمه ی یاد شده کدام یک از این دو ستاره هست را ندارند.

در این عکس، چشمه ی پرتو ایکس IXO 5 در بالا، سمت راست دیده می شود.

سه تای دیگر هم همان سه اختروش می باشند. تصویر بزرگ تر

دوم این که در تصویر تلسکوپ هابل تنها یک کهکشان که متعلق به فضای نزدیکمان است (NGC 1073) دیده نمی شود، بلکه می توان اجرامی بسیار دورتر را نیز در آن یافت؛ اجرامی که نورشان از روزگاران نخست تاریخ کیهان می آید و برای ما از آن دوران سخن ها دارد. در سرتاسر این تصویر هابل می توان کهکشان های دوردستی را دید که از لا به لای NGC 1073 خود را نشان می دهند، با چندین نمونه ی سرخ فام که به روشنی در بخش بالا، سمت چپ عکس دیده می شوند.

فریبنده تر از همه این که سه نقطه ی پرنور در این تصویر دیده می شوند که نه ستارگان کهکشان راه شیری خودمانند و نه حتی جزو ستارگان NGC 1073 می‌باشند. در حقیقت، این سه نقطه ی روشن اصلن ستاره نیستند. این ها 3 اختروش (کوازار) می باشند، چشمه های به طور باورنکردنی درخشانی از نور که از گرم شدن ماده و فروکشیده شدن آن به درون سیاهچاله های ابرسنگین در کهکشان هایی پدید می آیند که به معنای راستین کلمه، میلیاردها سال نوری از ما فاصله دارند. دیده شدن شانسی آن ها از درون NGC 1073، و نیز درخشش باور نکردنیشان ممکن است باعث شود آن ها را به اشتباه، بخشی از این کهکشان بپنداریم، ولی آن ها در واقع، از جمله‌ی دورترین اجرام قابل دیدن کیهانند.

این ویدیو از تصویر صورت فلکی قیطس (نهنگ) آغاز شده و با بزرگنمایی، به کهکشان NGC 1073 می رسد. در خود یوتیوب ببینید.

واژه نامه:

NASA/ESA - Hubble Space Telescope - barred spiral galaxy - NGC 1073 - constellation of Cetus - The Sea Monster - galaxy - Milky Way - gravitational density wave - supermassive black holes - central bar - star formation - X-ray - IXO 5 - binary system - black hole - Chandra spacecraft - quasar

تصویر در اندازه های دیگر از جمله اندازه های مناسب پس زمینه را اینجا ببینید

منبع: sciencedaily

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

یک ماه قمری

2012-02-06T00:47:00.003+03:30

چهره ی ماه هر شب تغییر می کند.

این تصویر متحرک که از دسته نماهای پی در پی درست شده، تغییرات ماه ما را در طول یک ماه‌گرد ("ماه قمری" یا لیبراسیون، یک چرخه ی کامل گردش ماه به گرد زمین) نمایش می دهد.
با چرخش ماه به دور زمین، نیمه ای از آن که توسط نور خورشید روشن شده، نخست پدیدار شده و کم کم بخش بیشتری از آن دیده می شود تا به بیشترین میزان برسد؛ سپس دوباره رو به کاهش می‌گذارد تا ناپدید شود.

ماه همیشه یک نیمه اش رو به زمین است. ولی اندازه ی ظاهری آن کمی تغییر می کند، و یک لنگش اندک که به نام رُخگرد* خوانده می شود نیز همچنان که مدار بیضیوی‌اش را می پیماید در آن قابل تشخیص است. در طی این چرخه، نور خورشید از زاویه های مختلفی از سطح ماه باز می تابد و از همین رو، عوارض گوناگون سطح آن را به شکل های گوناگون روشن می کند (تصویر کوچک روبرو - انیمیشن). یک چرخه ی کامل گردش ماه به دور زمین حدود 29.5 روز به طول می‌انجامد، کمی کمتر از یک "ماه تقویم".

در همین زمینه: چهره ای که هرگز دیده نمی شود

----------------------

* رخگرد: حرکت رقصی - جنبش نوسان‌مانند ماه که مشاهده ی قسمتی از سطح پنهان ماه را گردادگرد لبه ی قرص آن، برای بیننده ی زمینی ممکن می سازد. (منبع: فرهنگ اخترشناسی - مهرداد سرمدی)

واژه نامه:

Moon - time-lapse - lunation - lunar cycle - Earth - Sun - libration - elliptical orbit - month

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

هابل از یک خوشه کهکشانی کمک می گیرد

2012-02-05T02:21:00.000+03:30

* تلسکوپ فضایی هابل ناسا به یاری یک "عدسی همگرای" طبیعی در فضا، تصویری نمای نزدیک و منحصر به فرد از درخشان ترین کهکشان "بزرگنمایی شده"ای که تاکنون کشف شده ثبت نمود.

* چالش پیش روی ستاره شناسان، بازسازی چهره ی واقعی کهکشان بود، چهره ای که اگر تصویر کهکشان به خاطر

اثر آینه ی کج نمای خوشه تحریف نشده بود از آن می دیدیم.

این مشاهدات فرصتی یگانه برای بررسی ویژگی های فیزیکی یک کهکشان فراهم کرده که در حال ستاره زایی شدید آن هم در زمانیست که کیهان تنها یک سوم سن کنونی را داشته.

این یکی از خیره کننده ترین نمونه های همگرایی گرانشیست. میدان گرانشی یک خوشه ی کهکشانی، نوری که از کهکشان دورتر و پشت آن می آید را خمیده و شدیدتر کرده است. فاصله ی کهکشان مذکور 10 میلیارد نوریست و تصویرش در اثر گرانش خوشه ی RCS2 032727-132623 به شکل کمانی حدودن 90 درجه در آمده است. خود خوشه حدود 5 میلیارد سال نوری از ما فاصله دارد. تصویر کهکشان پس زمینه 20 برابر بزرگ تر و بیش از 3 برابر درخشان تر از کهکشان های همگرایی شده ی دیگرست. این تصویر در مارس 2011 به رنگ طبیعی و توسط دوربین میدان گسترده ی شماره 3ی تلسکوپ هابل گرفته شده است. (تصویر بزرگ تر)

آنچه به نام "عدسی گرانشی" خوانده می شود در اثر خمیدگی و پیچش فضا توسط یک جرم سنگینِ موجود در پیش زمینه پدید می‌آید. این جرم سنگین می تواند خورشید، یک سیاهچاله، یا یک خوشه ی کامل کهکشانی باشد. نوری که از جرمی که در فاصله‌ی دورتر قرار داد می تابد، با گذشتن از میان این منطقه ی از نظر گرانشی آشفته، دچار اعوجاج شده، درخشان تر شده، و بزرگنمایی می شود.

گروهی از اخترشناسان به سرپرستی جین ریگبی (Jane Rigby) از مرکز پروازهای فضایی گودارد ناسا در گرین بلت مریلند، به کمک تلسکوپ هابل به رصد یکی از خیره کننده ترین نمونه های همگرایی گرانشی پرداختند: یک کمان تقریبن 90 درجه از نور در خوشه ی کهکشانیRCS2 032727-132623. تصویری که هابل از کهکشان پشت سر خوشه به دست آورده، به گونه ی چشمگیری پرجزییات تر از تصویریست که در صورت نبودِ عدسی گرانشی می شد از آن دید. (یعنی اگر خوشه ی کهکشانی جلوی آن نبود و نورش مستقیم به ما می رسد، تصویرش با این جزییات دیده نمی شد. - م).

این دستاوردها در مقاله ای توسط کارن شارون از بنیاد کاولی برای فیزیک کیهان شناسی در دانشگاه شیکاگو نوشته شده و برای انتشار در نشریه ی اخترفیزیک (Astrophysical Journal) مورد تایید قرار گرفته است. پرفسور مایکل گلَدرز و دانشجوی کارشناسی ارشد، اوا وویتز از دانشگاه شیکاگو نیز از اعضای کلیدی گروه بودند.

وجود این عدسی به دانشمندان در نشان دادن چگونگی فرگشت و تکامل کهکشان ها از 10 میلیارد سال پیش تا امروز کمک می‌کند. در حالی که کهکشان های نزدیک کاملن بالغ شده اند و در پایان تاریخ ستاره زایی می باشند، کهکشان های دوردست (که از نظر زمانی هم دورترند) هنوز در سال های تغییرپذیری کیهان به سر می برند و درباره ی آن دوران به ما آگاهی هایی می‌دهند. نور اتفاقاتی که در آن روزگاران نخستین روی داده بوده تازه اینک در حال رسیدن به زمین است. کهکشان های بسیار دور نه تنها کم نورند بلکه در آسمان نیز کوچک دیده می شوند. ستاره شناسان علاقه دارند درباره ی چگونگی فرآیند ستاره زایی در ژرفای درون این کهکشان ها آگاهی یابند. چنین جزییاتی فراتر از دیدرس تلسکوپ هابل است ولی با بزرگنمایی که توسط عدسی گرانشی بین راه انجام شده، چنین چیزی امکان پذیرفته است.

در سال 2006 یک گروه از اخترشناسان با بهره از تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) در شیلی، فاصله ی این کمان از زمین را اندازه گرفته و برآورد کردند که کهکشان مزبور 20 برابر بزرگ تر و بیش از 3 برابر درخشان تر از کهکشان های همگرایی شده ایست که پیش از آن یافته شده بودند. در سال 2011 ستاره شناسان با بهره از تلسکوپ هابل از این کهکشانِ بزرگنمایی شده عکس گرفتند و آن را به کمک دوربین میدان گسترده ی شماره 3ی رصدخانه مورد بررسی قرار دادند.

تصویر تحریف شده ی کهکشان، به روش معمول همه ی عدسی های گرانشی، چندین بار در خوشه ی همگرای پیش زمینه تکرار شده. چالش پیش روی ستاره شناسان، بازسازی چهره ی واقعی کهکشان بود، چهره ای که اگر تصویر کهکشان به خاطر اثر آینه‌ی کج نمای خوشه تحریف نشده بود از آن می دیدیم. چشم تیزبین هابل به ستاره شناسان اجازه داد تا کج نمایی ها را برطرف کرده و تصویر کهکشان را به شکل معمولیش بازسازی نمایند. این بازسازی، مناطقی از ستاره زایی را آشکار ساخت که مانند لامپ های درخت کریسمس می درخشیدند و از همه ی منطقه های ستاره زایی در کهکشان راه شیری خودمان درخشان تر بودند. گروه ستاره شناسان همچنین به کمک طیف سنجی، نور این مناطق را به رنگ های تشکیل دهنده اش تجزیه کرد تا بدین وسیله دلیل این همه ستاره زایی در آن ها را دریابد.

برای دیدن تصاویر و کسب آگاهی بیشتر از کهکشان RCS2 032727-132623 و همگرایی گرانشی، از http://hubblesite.org/news/2012/08 بازدید نمایید.

در همین زمینه: عدسی غول پیکر کهکشانی * آبل 2218: یک عدسی خوشه‌ی کهکشانی

واژه نامه:

zoom lens - NASA - Hubble Space Telescope - galaxy - gravitational lens - Jane Rigby - Goddard Space Flight Center - galaxy cluster - RCS2 032727-132623 - star-formation - Earth - Astrophysical Journal - Keren Sharon - Kavli Institute for Cosmological Physics - Michael Gladders - Eva Wuyts - Very Large Telescope - Wide Field Camera 3- funhouse-mirror - Milky Way galaxy - spectroscopy

منبع: nasa

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

دنباله دار و خوشه به هم رسیدند

2012-02-05T01:05:00.000+03:30

* چند روز پیش خبری از یک رویداد نجومیِ پیشِ رو دادیم با این عنوان: "فرصتی مناسب برای عکاسان نجومی: دنباله دار گاراد در کنار یک خوشه دیگر"

مطلب امروز درباره ی همین رویداد است با عکسی از آن:

دنباله دار گاراد (C2009/P1) که به آرامی در حال پیشروی در صورت فلکی جاثی (بر زانو نشسته، هرکول) است، روز جمعه سوم فوریه از فاصله ی حدود 0.5 درجه ای خوشه ی ستاره ای کروی M92 گذشت.

اینجا تصویر این بازیگر استوار را در آخرین لحظه ی مسیه اش می بینید، با درخششی که زیر توان دید چشم غیرمسلح است و گیسوی مرکزی آن از نظر روشنایی با خوشه ی ستاره ای فشرده و مشهوری که کنارش دیده می‌شود قابل مقایسه می باشد. این نمای پربار، صبح زود و در نیومکزیکو گرفته شده و در آن دم غباری گسترده و بادبزنی‌شکل گاراد را می بینیم به اضافه ی دم بسیار باریکتر یونی آن که تا بالا و فراتر از لبه ی راست تصویر نیز کشیده شده است.

دم گازی در اثر فشار تابش خورشید از دنباله دار بیرون زده و راستای مسیر مداری آن را نشان می دهد در حالی که دم یونی (گاز یونیده) آن ناشی از باد خورشیدیست و خلاف جهت خورشید می باشد. فراموش نشوند که خوشه ی M92 بیش از 25,000 سال نوری از ما فاصله دارد ولی دوری دنباله دار گاراد از سیاره ی زمین تنها 12.5 "دقیقه ی نوری" است و در حال پیمودن کمان مسیرش در بالای صفحه ی دایره البروجی (برجگاهی) می باشد.

در همین زمینه: دنباله دار گاراد در کنار خوشه "صوفی رازی" * دم ها و گیسوی دنباله دار گاراد * نمایشی که این هفته، دنباله دار "گاراد" اجرا کرد * دنباله دار "گاراد" در میان هزاران ستاره

واژه نامه:

constellation Hercules - Comet Garradd - C2009/P1 - globular star cluster - M92 - Messier moment, the steady performer - dust tail - ion tail - solar wind - light-minutes - Earth - ecliptic plane

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

نیمرخ یک انسان در فضا

2012-02-04T04:07:00.004+03:30

* این سحابی ستاره زایی دوردست، نمایی هول انگیز از نیمرخ یک انسان را در دیواره ی

گازی و غباری خود پدید آورده است.

تصویرگر میدان گسترده ی تلسکوپ 2.2 متری MPG/ESO در رصدخانه ی لاسیلا، تصویری از یک

منطقه ی ستاره زایی به نام NGC 3324 را ثبت کرده. پرتوهای شدید چندین ستاره ی سنگین آبی- سفید

در NGC 3324 باعث پیدایش یک حفره در دل گاز و غبار پیرامون شده است. پرتوهای فرابنفش این

ستارگان داغ و جوان همچنین ابر گازی را برافروخته و رنگ هایی باشکوه پدید آورده. تصویر بزرگ تر

این تصویر که به تازگی گرفته شده و یک پرورشگاه ستاره‌ای به نام NGC 3324 را نشان می دهد، با بهره از تصویرگر میدان گسترده ی تلسکوپ 2.2 متری MPG/ESO در رصدخانه ی لاسیلای شیلی ثبت شده است. پرتوهای پرانرژی فرابنفش ناشی از چندین ستاره ی داغ و جوان NGC 3324، ابر گازی سحابی را برافروخته و باعث شده در رنگ هایی باشکوه بدرخشد. این پرتوها همچنین حفره ای در دل گاز و غبار پیرامون پدید آورده‌اند.

NGC 3324 در صورت فلکی جنوبی شاه تخته (کارینا، کشتیدم) واقع شده و تقریبن 7500 سال نوری از زمین فاصله دارد. این جرم در لبه های شمالی محیط آشفته ی سحابی کارینا جای دارد که خود توسط چندین بسته ی ستاره زایی دیگر (eso0905) تراشیده شده و به خود شکل گرفته است. یک ذخیره ی غنی از گاز و غبار در منطقه ی NGC 3324، سوخت لازم برای فوران ستاره زایی (ستاره فشانی) در این منطقه را در چندین میلیون سال پیش فراهم کرده بود و به پیدایش چندین ستاره ی سنگین و بسیار داغی که اکنون در این عکس دیده می شوند انجامید.

بادهای ستاره ای و پرتوهای شدید این ستارگان جوان باعث ایجاد یک حفره در گاز و غبار محیط شده اند. این را می شود به خوبی به شکل دیواره ای از مواد در سمت راست میانه ی تصویر دید. پرتوهای فرابنفش ستارگان داغ و جوان، الکترون را از اتم های هیدروژن جدا کرده و پس از باز پس گیری این الکترون ها و بازگشتشان به ترازهای پایین تر انرژی، تابش ویژه ای به رنگ سرخ تیره از اتم های هیدروژن می تابد که از روی آن می توان گستردگی گاز پراکنده در محل را دریافت. رنگ های دیگر ناشی از عناصر دیگر است، با تابش ویژه ی اکسیژن دو بار یونیده که بخش های مرکزی را به رنگ سبز- زرد در آورده است.

ابرهای کیهانی (سحابی ها) را نیز می توان مانند ابرهای آسمان زمین به پیکره هایی تشبیه کرد. لقبی که برای منطقه ی NGC 3324 برگزیده شده، "سحابی گابریلا میسترال"، برگرفته از نام شاعر شیلیایی برنده ی جایزه ی نوبل است (نیمرخ وی را ببینید). لبه ی دیواره ی گازی و غباری در سمت راست، همانندی بسیاری با نیمرخ یک انسان دارد، با یک "برآمدگی" در میانه اش که نمایانگر بینی آنست.

عکسی از منطقه ی سحابی اتا کارینا که در پیمایش دیجیتالی آسمان گرفته شده. سحابی گابریلا میسترال

بخشی از این منطقه است (گوشه ی بالا- سمت راست) - منبع - تصویر بزرگ تر

تصویرگر نیرومند میدان گسترده در تلسکوپ 2.2 متری MPG/ESO واقع در رصدخانه ی ESO در لاسیلا همچنین ویژگی های تیره ی بسیاری را نیز در NGC 3324 آشکار کرده. ذرات گرد و غبار موجود در این منطقه جلوی نور گاز برافروخته ی پشتی را گرفته و ویژگی های سایه‌گونی شبیه تزیینات ملیله کاری پدید آورده که لایه ای دیگر با ساختاری خیال برانگیز به این چشم انداز غنی افزوده.

پیش از این، چشم تیزبین تلسکوپ فضایی هابل نیز NGC 3324 را نگریسته بوده. هابل توانایی یافتن جزییاتی ریزتر از آنچه در نمای گسترده ی تصویرگر میدان گسترده دیده می شود را دارد، ولی میدان دید آن بسیار کوچک تر است. هر دو دستگاه اگر با هم به کار برده شوند می توانند چشم‌اندازهایی هم "گسترده و دور"، و هم "بسته و نزدیک" از آن تهیه کنند.

واژه نامه:

stellar nursery - NGC 3324 - Wide Field Imager - MPG/ESO - La Silla Observatory - ultraviolet - cavity - constellation of Carina - The Keel - part of Jason's ship the Argo - Earth - Carina Nebula - eso0905 - electron - hydrogen atom - energy level - element - doubly ionised - oxygen - Gabriela Mistral Nebula - Nobel Prize-winning - Chilean poet - human face - Hubble Space Telescope

منبع: sciencedaily

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

نخستین ویدیو از سمت پنهان ماه

2012-02-03T23:30:00.000+03:30

* یک فضاپیمای نقشه بردار گرانشی که به دور ماه می گردد، نخستین ویدیو از سمت پنهان ماه - نمایی
که هرگز کسی از روی زمین ندیده - را به زمین فرستاده است.

این ویدیوی تازه را یکی از کاوشگرهای دوقلوی ناسا به نام گریل (Grail) با بهره ازیک دوربین جدید به نام MoonKAM* ثبت کرده. این دوربین سرانجام مورد کاربرد دانش آموزان روی زمین قرار خواهد گرفت تا به عنوان بخشی از یک پروژه ی آموزشی، با آن از سطح ماه عکس بگیرند. دو فضاپیمای گریل از زمان رسیدن به ماه در آغاز سال نوی میلادی، در حال گردش در مدار به دور آنند (خبرش را اینجا بخوانید: دوقلوهای GRAIL به سلامت به ماه رسیدند).

ماریا زوبر، بازرس اصلی گریل از MIT در کمبریج، طی بیانیه ای که همراه با این ویدیو منتشر شد گفت: «کیفیت این ویدیو عالی است و به دانشجویانی که آماده ی کاوش ماه با MoonKAM می شوند نیرو می دهد.»

منبع ویدیو - همین ویدیو در یوتیوب - دریافت ویدیو به بزرگی 3.8 مگابایت

از آن جایی که ماه با زمین در قفل گرانشی گیر افتاده، تنها یک سمتش همیشه رو به ماست که به آن "سمت پیدای ماه" می گویند و آن سمت که هرگز رو به زمین قرار نمی گیرد به نام "سمت پنهان ماه" خوانده می شود (این تصویر متحرک را ببینید). تنها فضاپیماهای رباتیک و سرنشینان آپولو که در دهه ی 1960 و 1970 به دور ماه چرخیدند آن سوی ماه را به طور مستقیم دیده اند.

دهانه های سایه گرفته در قطب جنوب، سمت پنهان ماه - تصویر بزرگ تر

زمان ویدیو حدود 30 ثانیه است و سمت پنهان ماه را همچون چشم اندازی خشن و زخم خورده نشان می دهد. ده‌ها دهانه و گودال در میدان دید دوربین به چشم می خورد.

در آغاز ویدیو، دهانه ی برخوردی پهناور "دریای شرقی" را می بینیم که 900 کیلومتر پهنا داشته و میان سمت پیدا و پنهان آن مشترک است و بنا به توصیف ناسا، به روشنی در یک سوم پایینی نما دیده می شود. سمت چپ میانه ی نما هم دهانه ی دریگالسکی، یک گودال 149 کیلومتری دیده می‌شود که به خاطر ساختار ستاره ای شکلی که در مرکزش قرار دارد، از دیگر گودال ها متمایز است...

در همین زمینه: سمت پنهان ماه را رنگی ببینید * چهره ای که هرگز دیده نمی شود * زمین روزگاری دو "ماه" داشته

----------------------------------

* MoonKAM: یا Moon Knowledge Acquired by Middle school students

واژه نامه:

NASA Grail - MoonKAM - Earth - Maria Zuber - near side - far side - Apollo - moon - Mare Orientale - Drygalski crater

منبع: SPACE.com

خلاصه برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

* * *

2012-02-03T05:22:00.004+03:30

با پوزش از دوستان و خوانندگان گرامی،

مطلب تصویر نجومی امروز ناسا - به تاریخ سوم فوریه ی 2012، در واقع خلاصه ای است از مطلبی که در تاریخ 19 ژانویه ی 2012 با عنوان «"ستون های آفرینش" - نمایی تازه و خیره کننده» در همین وبلاگ نوشته شد. به همین خاطر از تکرار آن می پرهیزم.

فرصتی مناسب برای عکاسان نجومی: دنباله دار گاراد در کنار یک خوشه دیگر

2012-02-03T03:44:00.005+03:30

عکاسان نجومی، دوربین هایتان را آماده کنید!

صبح جمعه، سوم فوریه، دنباله دار گاراد (C/2009 P1) از فاصله ی تقریبن 0.5 درجه ای خوشه ی کروی M92 در صورت فلکی جاثی (بر زانو نشسته، هرکول) خواهد گذشت.
در 31 ژانویه، رونالدو لیگوستری، با بهره از یک تلسکوپ 106 میلیمتری کنترل از راه دور در نیومکزیکو این عکس را از این زوج نزدیک شونده به هم گرفت.
این عکس با زمان نوردهی 10 دقیقه ای، دم غباری بادبزنی‌شکل دنباله دار را نشان می دهد که تقریبن نمایانگر و در راستای مدار دنباله دار است، و همچنین دم گازی باریک و تیز آن که در اثر باد خورشیدی به وجود آمده و تقریبن صاف از خورشید دور می شود.

هم خوشه ی ستاره ای و هم دنباله دار، هر دو در صورت فلکی جاثی دیده می شوند که پیش از طلوع آفتاب در آسمان نیمکره ی شمالی، بالای سر بیننده قرار دارد. نقشه ی مسیر این دنباله دار در میان صورت های فلکی را اینجا ببینید.

در حال حاضر روشنی دنباله دار گارد از قدر +6.5 است و چشم غیرمسلح توان دیدنش را ندارد ولی برای تلسکوپ های خانگی هدف خوبیست. پیش بینی می شود دنباله دار با نزدیک تر شدن و رسیدن به فاصله ی 1.3 AU از زمین در اوایل ماه مارس، روشناییش در هفته های آینده به اندازه ی حدود 2 واحد بیشتر شود. این می تواند زمان خوبی برای سرمایه گذاری روی یک "شکارچی دنباله دار" باشد.

واژه نامه:

Astrophotographer - Comet Garradd - C/2009 P1 - globular cluster - M92 - Rolando Ligustri - dust tail - gas tail - sun - solar wind - constellation Hercules - northern hemisphere - astronomical magnitude - Earth - AU - Comet Hunter

همین عکس در اندازه ی: کمی بزرگ تر - بسیار بزرگ تر

منبع: spaceweather

شمال و جنوب آسمان در یک نما

2012-02-03T01:17:00.004+03:30

اگر دوربینتان را روی سه پایه ای قرار دهید خواهید توانست رد باشکوه ستارگان که در اثر چرخش سیاره ی زمین دور محورش پدید می آید را ثبت کنید. اگر این سه پایه در رصدخانه ی لا سیلای ESO (رصدخانه ی جنوبی اروپی) واقع در بیابان بلند و مرتفع آتاکاما در شیلی قرار داشته باشد، ردی از ستارگان که ثبت می کنید، چیزی خواهد بود همانند رد ستارگان در این تصویر.

این تصویر که یک بازه ی زمانی 4 ساعته در شب 24 ژانویه را نشان می دهد، در حقیقت ترکیبی است از 250 نوردهی 1 دقیقه ای پی در پی، که از شمال آسمان گرفته شده. قطب شمال آسمانی (سماوی، کیهانی)، در مرکز کمان های رد ستارگان، درست زیر افقِ این چشم انداز نیمکره ی جنوبی قرار دارد.

در جلوی تصویر، آنتن بشقابی 15 متری صاف و براق تلسکوپ زیر میلیمتری سوئدی -ESO (در حال حاضر غیرفعال) را می‌بینیم که بازتاب رد ستارگان در نیمه ی جنوبی آسمان را نشان می دهد. کمان پیچ خورده ی رد ستارگان به مرکزیت قطب جنوب آسمانی، در نمای واژگونه ی این بشقابِ کانونی کننده، زیر افق جنوبی قرار دارد (رد ستارگان در جنوب آسمان هم به شکل کمان است ولی در این بشقاب، به شکل دایره در آمده - م).

سمت راست بشقاب، گنبد تلسکوپ 3.6 متری رصدخانه دیده می شود که جایگاه طیف نگار شکارچی سیارات HARPS می باشد.

در همین زمینه: شگفتی و راز بر فراز VLT * آسمان پرپیچ و تاب: پانورامای رد ستارگان

واژه نامه:

tripod - planet Earth - axis - ESO - La Silla Observatory - Atacama desert - Chile - North Celestial Pole - horizon - southern hemisphere - dish antenna - Swedish-ESO Submillimeter Telescope - star trails - South Celestial Pole - HARPS - spectrograph

همین تصویر در اندازه ی بسیار بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

شفق سرخ بر فراز استرالیا

2012-02-02T02:31:00.003+03:30

مگر آسمان هم سرخ می شود؟ با شفق قطبی، بله.

توفان های خورشیدیِ هفته ی گذشته که سرچشمه ی بیشترشان منطقه ی فعال لکه ای 1402 بود، بارانی از ذراتی بر سر زمین ریخت که به برانگیختن اتم های اکسیژن در لایه های بالای جو زمین انجامید. با بازگشت الکترون برانگیخته ی اکسیژن به حالت پایه، این عنصر تابشی سرخ فام از خود تاباند. اگر اتم های اکسیژن در لایه های پایین تر جو زمین برانگیخته شوند، این تابش عمدتن به رنگ سبز خواهد بود.

در تصویر بالا، این شفق سرخ فامِ بلندای جو، هفته ی گذشته درست بر فراز افق نزدیک فلیندرز در ویکتوریای استرالیا دیده شد. البته در آن شب، آسمان از نور اجرام آشناتر ولی بسیار دورتر دیگری نیز روشن شده بود، اجرامی مانند صفحه ی مرکزی کهکشان راه شیری در سمت چپ، و کهکشان های همسایه، ابرهای کوچک و بزرگ ماژلانی در سمت راست تصویر. هنوز مشخص نیست چرا آسمان تنها به رنگ سرخ دیده شد و در آن اثری از شفق سبز نبود.

این ویدیوی درنگ زمانی (دور تند، گاه گذشت)، شفق های دیده شده در آن شب را به همراه توضیح نشان می دهد:

پیوند سرراست vimo

در همین زمینه: پرده های پرچین و شکن آسمان * هالووین ترسناک در آسمان * آسمانی پوشیده از شفق * عکس هایی از ورود سونامی خورشید به زمین
واژه نامه:

Aurora - active sunspot region 1402 - Earth - oxygen atom - atmosphere - electron - Milky Way Galaxy - Large Magellanic Cloud - Small Magellanic Cloud - time-lapse video

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

روزی که خورشید تبدیل به حلقه ای آتشین می شود

2012-02-01T23:35:00.001+03:30

* آمریکایی ها باید این روز را در تقویمشان یادداشت کنند: یکشنبه، 20 می 2012. در این روز، خورشید به حلقه ای

آتشین تبدیل می شود. این یک خورشیدگرفتگی حلقوی است و در حدود 18 سال گذشته،

نخستین موردیست که در ایالات متحده ی آمریکا دیده می شود.

خورشیدگرفتگی حلقوی زمانی رخ می دهد که ماه مستقیم از جلوی خورشید می گذرد ولی پهنای قرص آن به اندازه ای نیست که کل قرص خورشید را بپوشاند. در لحظه ی بیشینه ی این گرفتگی، ماه یک "حفره ی سیاه" در مرکز خورشید می سازد.

"حلقه ی آتشین" - عکاس نجومی، دنیس ل. مامانا این خورشیدگرفتگی حلقوی را در ژانویه ی 1994 از پشت درختان نخل به تصویر کشید. اینجا را بخوانید

"مسیر حلقگی" نواریست به پهنای حدود 300 و درازای هزاران کیلومتر. این نوار از چین تا ژاپن، از این سو تا آن سوی اقیانوس آرام، و تا میانه ی آمریکای شمالی ادامه دارد. در کشور آمریکا، در جاهایی مانند مدفورد، اورگان؛ شیکو، کالیفرنیا؛ رنو، نوادا؛ سنت جرج، یوتا؛ آلبوکرک، نیومکزیکو؛ و لاباک، تگزاس، خورشید بعد از ظهر تبدیل به حلقه ای روشن می شود. بیرون از این منطقه ی نسبتن باریک، خورشیدگرفتگی به شکل جزیی دیده خواهد شد. تماشاگران تقریبن در همه جای غرب می سی سی پی، یک خورشید هلالی شکل را خواهند دید زیرا از دید محلی آنان، ماه از بیرون از مرکز دایره ی خورشید می گذرد.

فرد اسپناک، کارشناس برجسته ی خورشیدگرفتگی ناسا در مرکز پروازهای فضایی گودارد می گوید: «اگر به گونه های مختلف خورشیدگرفتگی بر پایه ی تماشایی بودنشان امتیاز از 1 تا 10 بدهیم، از نظر من یک خورشیدگرفتگی جزیی امتیاز 5 می گیرد و یک خورشیدگرفتگی حلقوی امتیاز 9.» این رویداد را نباید با یک خورشیدگرفتگی کلی اشتباه گرفت. در خورشیدگرفتگی کلی، ماه تمام سطح قرص خورشید را می پوشاند و در مناطقی که خورشیدگرفتگی را کامل می بینند، یک تاریک و روشن وهم آلود برای بینندگان پدید آورده و تاج شبح گونه ی خورشید را هم آشکار می سازد. اسپناک می افزاید: «در مقیاس 1 تا 10، امتیاز یک خورشیدگرفتگی کلی "یک میلیون" خواهد بود! این رویداد به کلی فراتر از هر رویداد اخترشناسی دیگری است.» خورشیدگرفتگی کلی بعدی در آمریکا سال 2017 روی می دهد. تا آن زمان، فقط خورشیدگرفتگی بیستم می امسال را خواهیم داشت.

مسیر حلقه شدن در هنگام غروب آفتاب 20 می 2012 از میان کشور آمریکا،

از این سو تا آن سوی قاره ی آمریکا می گذرد. نقشه ی جهانی آن را هم ببینید.

خورشیدگرفتگی های حلقوی فریبندگی خاص خود را دارند. در طی یک خورشیدگرفتگی حلقوی، تیغه های آفتاب تبدیل به حلقه های کوچک روشن می شوند. بهترین جا برای دیدنشان هم روی زمین زیر یک درخت پربرگ است. این عکس را ببینید. [روشنی آفتاب که روی زمین می افتد، با رد شدن از میان شاخ و برگ های درخت به صدها لکه ی روشن کوچک تبدیل می شود؛ و در زمان خورشیدگرفتگی حلقوی، هر یک از این لکه ها نیز تبدیل به یک حلقه ی روشن و کوچک می شوند. - م]

شما می توانید با قرار دادن انگشتان دو دستتان به طور متقاطع روی هم، یک پروژکتور خورشیدی دستی بسازید. پرتوهای خورشید با گذشتن از میان شکاف های میان انگشتانتان، شکل خورشید را روی زمین می اندازند (که در این مورد یک حلقه است).

اسپناک هشدار می دهد که برای نگاه کردن مستقیم به خورشیدِ گرفته شده باید محتاط بود: «حلقه ی خورشید در زمان گرفتگی حلقوی به حد کورکننده ای روشن است. با وجودی که 94% قرص خورشید پوشیده می شود ولی باز هم برای دیدن آن نیاز به یک فیلتر خورشیدی یا شیوه های دیگر پرتوافکنی است [مانند دو موردی که بالا گفته شد]. یک عینک جوشکاری شماره 14 گزینه ی خوبیست. فیلترهای خورشیدی بسیاری هم در بازار پیدا می شود.»

وی ادامه می دهد: «یکی از ویژگی های منحصر به فرد خورشیدگرفتگی امسال برای تماشاگران آمریکایی اینست که خورشید به هنگام غروب هنوز در مرحله ی گرفتگی جزیی است و این می تواند فرصت هایی عالی برای عکس گرفتن از آن فراهم کند. در غرب تگزاس و نزدیک لاباک، خورشید عملن در حالت حلقوی غروب می کند.»

یک خورشید ورم کرده با حفره ای سیاه در دلش؟ شاید با این همه، 9 از 10 چندان هم امتیاز بدی نباشد. برای به دست آوردن آگاهی بیشتر درباره ی این خورشیدگرفتگی، به اضافه ی نقشه ها و جدول های زمانی آن، از eclipse.gsfc.nasa.gov بازدید نمایید.

واژه نامه:

sun - ring of fire - annular solar eclipse - annular eclipse - Moon - Dennis L. Mammana - Fred Espenak - Goddard Space Flight Center - partial eclipse - total eclipse - corona - solar projector - solar filter

منبع: NASA.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

چشم سرخ خدا

2012-02-01T01:32:00.005+03:30

آیا خورشید ما هم روزی این شکلی خواهد شد؟

سحابی Helix (یا چشم خدا) که یکی از درخشان ترین و نزدیک ترین نمونه از سحابی های سیاره ای یا سیاره نما می باشد، ابری از گاز است که در پایان زندگی یک ستاره ی خورشیدسان پدید آمده. لایه های گازی بیرونی ستاره که با دفع شدن از آن، به درون فضا پخش شده اند، به دلیل جایگیری خوب ما در فضا به گونه ای دیده می شوند که انگار از بالا به درون یک "رشته ی مارپیچ" (Helix) نگاه می کنیم. انیمیشن ریخت شناسی از این سحابی را اینجا ببینید.

یک رشته ی مارپیچ

چیزی که از هسته ی ستاره در مرکز آن به جا مانده، تبدیل به یک ستاره ی کوتوله ی سفید شده. این ستاره با نور بسیار پرانرژیش، باعث شده گازی که پیش‌تر از ستاره ی اصلی دفع شده بود، اینک برافروخته شده و از خود پرتو بتاباند.

سحابی هلیکس با عنوان فنی NGC 7293، حدود 700 سال نوری از ما فاصله دارد و در محدوده‌ی صورت فلکی دَلو (آب ریز) دیده می شود. گستردگی این سحابی حدود 2.5 سال نوری است. تصویری که اینجا می بینید در سه رنگ در محدوده ی فروسرخ و توسط یک تلسکوپ 4.1 متری نقشه برداری نجومی در نور فروسرخ و مریی (VISTA) در رصدخانه ی جنوبی اروپا واقع در پارانال شیلی گرفته شده. (این سحابی را در رنگی دیگر ببینید: چشم خدا)

با بزرگنمایی لبه های درونی سحابی هلیکس، گره های پیچیده ای از گاز دیده می شود که سرچشمه شان هنوز مشخص نیست (ویدیو).

در همین زمینه: بوسه ای از فضا * هاله ی چشم گربه * سیاره نماها

واژه نامه:

Sun - Helix Nebula - planetary nebula - helix. - core - white dwarf star - NGC 7293 - constellation of the Water Bearer - Aquarius - infrared - Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy - VISTA - European Southern Observatory - Paranal Observatory

همین تصویر در اندازه ی بسیار بزرگ تر (4000 در 4000) - 18.8 مگابایت

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

یک "مرمر آبی" دیگر

2012-01-30T18:26:00.003+03:30

این شما و این هم یکی از مفصل ترین و پرجزییات ترین تصاویر سیاره ی زمین:

این تصویر مونتاز "مرمر آبی" زمین (تیله ی آبی) که جزییاتی خیره کننده از سیاره ی مادریمان را نشان می دهد، از عکس هایی ساخته شده که توسط دستگاه تصویرگر پرتوسنج مریی/فروسرخ سویت (VIIRS)، نصب شده روی ماهواره ی Suomi NPP گرفته شده اند.

ماهواره ی Suomi NPP در ماه اکتبر گذشته به فضا پرتاب شد و هفته ی گذشته این نام تازه اش را پیدا کرد که برگرفته از نام "ورنر سومی" است، کسی که عمومن به عنوان پدر هواشناسی ماهواره ای پنداشته می شود.
این تصویر پیوندی (ترکیبی) از داده‌هایی تهیه شده که این ماهواره ی روباتیک در اوایل همین ماه طی چهار بار گردش به دور زمین گرد آورده بود؛ این داده ها سپس به طور دیجیتالی بر سطح کره ی زمین نگاشته شده اند. در یک نگارش رزولوشن بالای این تصویر می توان مشخصن بسیاری از ویژگی های آمریکای شمالی و نیمکره ی باختری را دید.

پیش از این هم چند عکس "مرمر آبی" زمین پدید آمده بود که برخی از آن ها حتی از این هم وضوح بالاتری داشتند.

در همین زمینه: زمین موزاییکی

واژه نامه:

Blue Marble - Earth - Visible/Infrared Imager Radiometer Suite - VIIRS - Suomi NPP - home planet - Verner Suomi - satellite meteorology - North America - Western Hemisphere .

همین تصویر در اندازه ی بسیار بزرگ تر (8000 در 8000) به بزرگی 6.2 مگابایت

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

ذخایر عظیم آب یخ زده در سیارک وستا

2012-01-30T04:49:00.003+03:30

* بر پایه ی یک پژوهش تازه، ممکن است ذخیره ی گسترده ای از آب یخ زده در سیارک غول پیکر وستا

نهفته باشد، ذخیره ای که میلیاردها سال است به حالت منجمد بوده.

سطح وستا - دومین جرم بزرگ در کمربند اصلی سیارک ها که میان بهرام و مشتری است - به نظر کاملن خشک می آید. ولی به گفته ی پژوهشگران شاید زیر این سنگ بزرگ آسمانی و در گستره ای بیش از نیمی از پهنه ی آن به ویژه نزدیک قطب هایش، ذخیره ای از آب یخ زده پنهان شده باشد. یخی که شاید میلیاردها سال از عمرش بگذرد.

این تصویر توسط دوربین تنظیم شونده ی فضاپیمای سپیده دم ناسا گرفته شده و قطب جنوب سیارک

غول پیکر وستا را نشان می دهد.

تیموتی استابز، یکی از نویسندگان این پژوهش از مرکز پروازهای فضایی گودارد ناس در گرین بلت مریلند در بیانیه ای گفت: «به نظر می رسد شرایط در نزدیکی قطب های شمال و جنوب سیارک برای وجود آب یخ زده مناسب باشد.»

یخ زیر سطح سیارک؟

قطر میانگین وستا حدود 330 مایل یا 530 کیلومتر است. به گفته ی پژوهشگران، احتمالن هیچ گودال یا دهانه ای که به طور دایم در سایه باشد و بتواند آب را به حالت یخ زده در خود نگه دارد روی سطح آن وجود ندارد. دلیلش هم اینست که محور چرخش وستا به دور خود حدود 27 درجه کج است، که باعث می شود وستا نیز تغییر فصل هایی مانند زمین داشته باشد. بنا بر این ظاهرن همه ی بخش های سطح این سنگ آسمانی در زمان هایی از یک سال وستایی در معرض نور آفتاب قرار می گیرند.

با این حال گروه پژوهشگران با بهره از مدل هایی بر پایه ی داده های به دست آمده توسط تلسکوپ فضایی هابل ناسا و دستگاه‌های دیگر، چنین برآورد کردند که احتمالن میانگین دمای سالانه نزدیک قطب های وستا کمتر از منفی 200 درجه ی فارنهایت یا 129 درجه ی سانتیگراد زیر صفر می باشد. گمان می رود آب یخ زده زیر این آستانه ی دما بتواند در خاک یا سنگپوشه های (regolith) وستا تا ژرفای 3 متر از سطح آن نیز دوام بیاورد. ولی بر پایه ی پژوهش ها، میانگین دما نزدیک استوای وستا تقریبن 123 درجه ی سانتیگراد زیر صفر است. این دما بالاتر از آستانه ایست که بتواند آب را به حالت یخ زده درون چند متری خاک وستا نگه دارد. به گفته ی پژوهشگران این نوار نسبتن گرم از استوا تا حدود 27 درجه ی عرض جغرافیایی شمال و جنوب سیارک کشیده شده است.

استابز می گوید: «به طور میانگین، قطب های وستا سردتر از نزدیک استوای آن هستند، پس از این نظر قطب ها جای خوبی برای ذخیره ی آب یخ زده می باشند. ولی در عوض، این قطب ها دوره هایی طولانی در طول تابستان در معرض نور خورشیدند که از این نظر برای ذخیره ی یخ نامناسب می شوند. پس اگر آب یخ زده در این مناطق باشد، ممکن است در لایه های نسبتن ژرفی از سنگپوشه های خشک زیر سطح مدفون شده باشد.»

در ته برخی از دهانه ها نیز آب یخ زده می تواند بیشتر زمان سال وستایی (حدود 3.6 سال زمینی) دوام بیاورد. ولی در زمان‌هایی از تابستان سیارک، نور خورشید می تواند باعث رانده شدن آن از سطح شود: یا آن را بخار کرده و به فضا بفرستد یا این که دوباره در جایی دیگر از سیارک ذخیره شود.

این نقشه ی میانگین دمای سطح سراسری وستا است و نشان می دهد که منطقه ی استوایی این سیارک غول پیکر ظاهرن گرم تر از آنست که ذخیره ی آب یخ زده زیر سطحش داشته باشد. ولی تقریبن نیمی از وستا آنقدر سرد هست و به طور میانگین، نور کمی از خورشید دریافت می کند که آب یخ زده بتواند تا میلیاردها سال در آن جا دوام بیاورد. منبع عکس و اندازه های گوناگون آن

وستا از نگاه یک فضاپیما

دستاوردهای مدل سازی هایی مانند آنچه در پژوهش تازه انجام شده می تواند به زودی توسط یک بازدیدکننده ی روباتیک وستا مورد بررسی دقیق قرار بگیرد. (بخوانید: نخستین نگاه سپیده دم به ساختار شیمیایی وستا)

فضاپیمای سپیده دم (Dawn) ناسا در ژوییه ی 2011 وارد مدار گردش به دور وستا شد و از آن زمان سرگرم بررسی این سنگ عظیم آسمانی بوده است. بخشی از وظایف این کاوشگر، جستجوی آب توسط طیف سنج "آشکارساز پرتو گاما و نوترون" (GRaND) است. سپیده دم به تازگی با گردشی مارپیچ وار به سطح سیارک نزدیک شده، به اندازه ای که می تواند نگاهی خوب به آن بیندازد. (خبرش را اینجا بخوانید: سپیده دم با گردش مارپیچ وار به پایین ترین مدار رفت)

استابز می افزاید: «ماموریت سپیده دم به پژوهشگران فرصتی کمیاب جهت مشاهده ی وستا در یک بازه ی طولانی زمانی فراهم کرده است. امید می رود طی چند ماه آینده بفهمیم که آیا طیف سنج GRaND شواهدی از آب یخ زده در سنگپوشه های وستا پیدا می کند یا نه.»

نقشه ی میانگین دمای سطح سیارک در دایره ی قطبی جنوب آن.
منبع عکس و اندازه های گوناگون آن

فضاپیمای سپیده دم تا ماه ژوییه با وستا خواهد بود و سپس از آن جدا شده و راهی سفر به سوی "سرس"، بزرگ ترین جرم کمربند سیارک ها می شود. زمان رسیدن به سرس نیز در فوریه ی 2015 خواهد بود. هم وستا و هم سرس آنقدر بزرگند که دانشمندان آن ها را دو "پیش-سیاره" می دانند - بچه سیاراتی که با تولد سیاره‌ی مشتری، از رشد باز ایستادند. دانشمندان امید دارند مشاهدات "سپیده دم"، نقشی که آب در رشد و تکامل سیاره ها بازی می کند را روشن نماید.

لوسی مک فادن، یک دانشمند سیاره شناس در گودارد ناسا و یکی از بازرسان همکار در ماموریت سپیده دم می گوید: «شناخت ما درباره ی سیارک وستا در این چند ماهی که از ورود فضاپیمای سپیده دم به مدار آن می گذرد و نزدیک تر شدن به سطح آن دگرگون شده. از همه مهم تر، دید تازه‌ای که از وستا پیدا کرده ایم برایمان از نخستین مراحل شکل گیری منظومه ی خورشیدی حرف ها دارد. اگر بتوانیم شواهدی از آب در زیر سطح آن بیابیم، پرسش بعدیمان سن این آب خواهد بود. اندیشدن در این باره هیجان انگیز است.»

در همین زمینه: ناسا فیلمی سه بعدی از سیارک وستا منتشر کرد

واژه نامه:

asteroid - Vesta - water ice - steroid belt - Mars - Jupiter - pole - Timothy Stubbs - NASA - Goddard Space Flight Center - axis - Earth - sun - Vestan year - regolith - equator - latitude - Dawn - space rock - gamma ray and neutron detector - GRaND - spectrometer - Ceres - protoplanet- planet - Lucy McFadden - planetary scientist - solar system

منبع: SPACE.com

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

این ستارگان کجا رفته اند؟

2012-01-29T23:01:00.000+03:30

این همه ستاره کجا رفته؟

اکنون ستاره شناسان می دانند چیزی که پیش از این یک حفره در آسمان پنداشته می شد، در واقع یک ابر مولکولی تاریک است.

در این تصویر، توده ی بسیار فشرده ای از غبار و گاز مولکولی دیده می شود که عملن تمام نور دیدنی (مریی) تابیده از ستارگان پشتش را جذب کرده و می کند. همین محیط تاریک و ترسناک باعث شده درون ابرهای مولکولی از جمله ی برخی از سردترین و منزوی ترین نقاط در سراسر کیهان باشند.

یکی از چشمگیرترین نمونه ها از این سحابی های تاریک جذبی، ابریست در محدوده ی صورت فلکی مارافسای (حوا، مارگیر) به نام "بارنارد 68" که در تصویر امروز آن را می بینید.

این که هیچ ستاره ای در میانه ی آن دیده نمی شود نشان می دهد که بارنارد 68 نسبتن به ما نزدیک است [چون ستاره ای میان ما و آن نیست -م]، با فاصله ی برآوردی حدود 500 سال نوری و پهنای نیم سال نوری.

هنوز نمی دانیم ابرهای مولکولی مانند بارنارد 68 چگونه پدید می آیند، ولی معلوم شده که خود این ابرها ظاهرن جایگاه شکل گیری ستارگان تازه اند (این ویدیو را ببینید). در حقیقت دریافته ایم که خود بارنارد 68 احتمالن در حال رمبش و فشرده شدن و ساختن یک سامانه ی ستاره ای تازه است. در محدوده ی طول موج فروسرخ می توان درون آن را یکراست و بی واسطه تماشا کرد. تصویر پایین، بخشی از آن را در طول موج فروسرخ نشان می دهد. (تصویر کامل و بزرگ)

واژه نامه:

molecular cloud - molecular gas - dark absorption nebula - constellation Ophiuchus - Barnard 68 - infrared

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

شن سواری روی تپه های تیتان

2012-01-29T05:21:00.004+03:30

* فضاپیمای کاسینی ناسا در سال 2006 روی تیتان، بزرگ ترین ماه کیوان، تپه های شنی

یافت که از دانه هایی با ترکیب هیدروکربن یخ زده درست شده اند.

پسری سوار بر تخته ی شن سواری روی تیتان

تصور کنید بر فراز یک تپه ی بزرگ از شن سیاه هیدروکربنی ایستاده اید و با تخته ی شن سواری زیر بغل، در حال نگریستن به چشم انداز روبرو می باشید. تا چشم کار می کند ردیف های پشت سر هم توده های شن سیاه دیده می شود که تا دوردست ادامه دارند و در پایان هم همه چیز در پس پرده ای نارنجی از مه غلیظ ناپدید می شود.

این یک چشم انداز زمینی نیست: شما روی "تیتان"، بزرگ ترین ماه کیوان (زحل) ایستاده اید. پایتان را روی تخته ی شن سواری محکم می کنید و از تپه سرازیر می شوید. گرانش اندک تیتان باعث می شود کمی طول بکشد تا سرعت بگیرید، ولی در عوض نیروی اصطکاک را هم به کمترین اندازه می رساند، بنا بر این تا پیش از توقف، فاصله ی زیادی را سُر می خورید.

شوربختانه شن سواری روی تیتان تنها در تخیلات ما انجام می پذیرد گرچه تپه های شگفت انگیز این ماه واقعیت دارند -- و بر پهنه ی نمایی شگفت انگیز که به اندازه ی یکی از آهنگ های بیتل ها می ارزد قرار گرفته اند. این تپه ها در سال 2006 از میان عکس هایی که فضاپیمای کاسینی ناسا گرفته بود یافته شدند و می توانند کلیدی باشند برای کشف رازهای تاریخ آب و هوایی این ماه که به گونه ای هول انگیز همانند زمین است.

تیتان با وجود دمای 179 درجه زیر صفرش، دارای باران و دریاچه است - البته جای آب را با متان مایع عوض کنید - به اضافه‌ی کوه ها و رودها. به گفته ی یانی رادبو (Jani Radebaugh)، یک دانشمند سیاره شناس در دانشگاه بریگهام یانگ در پروو، یوتا: «روی تیتان باران متان می بارد که با روان شدن بر سطح، چشم اندازهایی بسیار همانند زمین پدید می آورد.» (در همین زمینه: در تیتان باران می بارد * دریانوردی در دنیای فرازمینی * نشانه های زندگی روی تیتان، ماه کیوان)

شن و ماسه ی پلاستیکی

به گفته ی رادبو، در واقع تیتان شاید بیش از هر جای دیگری در منظومه ی خورشیدی شبیه زمین باشد. اگر این دو دنیا را کنار هم بگذاریم و با هم مقایسه کنیم، می توانیم به شناخت بهتری از ویژگی های آب و هوایی و سطح هر دو دست بیابیم. آنچه این همانندی ها را اینقدر شگفت انگیز می کند، ترکیب کاملن متفاوت موادیست که زمین و تیتان را ساخته. پوسته و کوه های تیتان از آب یخ زده درست شده اند. دانه های شن و ماسه ای هم که تلماسه های آن را به وجود آورده تصور می شود از هیدروکربن هایی مانند بنزن باشد که توسط فضاپیمای کاسینی در این تپه ها شناسایی شده.

روی زمین، هیدروکربن ها بیشتر در گازها و مایعات ذخایر نفتی وجود دارند ولی در تیتان، بیشتر آن ها یخ زده و جامد است. گمان می رود این هیدروکربن ها در اثر واکنش های شیمیایی توسط پرتوهای فرابنفش در جو تیتان به وجود می آیند و سپس بر سطح تیتان می بارند. رادبو می گوید: «ترکیبات این تپه ها شاید کمی شبیه پلاستیک باشد.» وی می افزاید برای این که خود را بر روی تپه های تیتان تجسم کنید، ایستادن روی "حجم بسیار بزرگی از شن پلاستیکی" را تصور کنید.

مجسمه های فصلی

تپه های شنی تیتان که معمولن 100 متر بلندی، یک کیلومتر پهنا، و تا صدها کیلومتر درازا دارند، با وجود ترکیب غیرعادیشان از نظر ظاهر و اندازه شباهت بسیاری با تپه های شنی طولانی و به هم فشرده ی صحرای بزرگ آفریقا (Sahara desert) دارند که به نام تلماسه های خطی نامیده می شوند.

عکس هایی که کاسینی در سال 2006 گرفت. تصویر بزرگ تر

تلماسه های تیتان هم مانند تلماسه های زمین، می توانند برای ما از آب و هوا بگویند. سال گذشته، شبیه سازی از تلماسه ها نشان داد که بادهای روی تیتان دارای تغییرات فصلی هستند و سالی دو بار تغییر جهت داده و بسیار سریع تر می شوند. این پاسخی بود برای این راز که چرا با وجودی که تصور می شد روی تیتان باد از شرق به غرب می وزد ولی تلماسه های آن ظاهرن در اثر بادی که از جهت مخالف می وزد شکل گرفته اند. اینک آلیس لوگال از آزمایشگاه جو، محیط، و رصدهای فضایی (LATMOS-UVSQ) در پاریس فرانسه به همراه همکارانش، با سنجش و اندازه گیری این تلماسه ها به سرنخ های گویای بیشتری درباره ی شرایط اقلیمی [تیتان] دست یافته اند.

این تلماسه ها درون نواری به فاصله ی 30 درجه از شمال و جنوب استوای تیتان جای دارند. گروه لوگال نشان داده اند که تلماسه‌ها رو به لبه ی شمالی این محدوده، کوچک تر شده و فاصله شان نیز از هم بیشتر می شود.

مداری به شکل تخم مرغ

گروه پژوهشگران این امر را بدین علت دانست که روی سطح تیتان هر چه به سمت شمال برویم رطوبت ناشی از متان مایع بیشتر می شود و این باعث به هم چسبیدن بیشتر ماسه ها به یکدیگر می شود که در نتیجه کمتر میتوانند پخش شوند و تلماسه بسازند. گروه نتیجه گرفتند که این تنوع عرض در آب و هوا احتمالن به خاطر مدار تخم مرغی شکل کیوان (زحل) است که در نیمکره ی جنوبی تیتان، تابستان های شدیدتر و خشک تری را نسبت به نیمکره ی شمالی آن پدید می آورد.

به گفته ی رادبو که به همراه گروه لوگال روی تازه ترین پژوهش ها کار می کرد، یافتن تپه های شنی تیتان نهایت خوش شانسی بود: «ما اصلن از وجود چنین چیزهایی در آن جا خبر نداشتیم. ما از این که در جایی اینقدر دور، همتای تا این حد شبیه به زمین یافتیم شگفت زده شدیم.» وی می گوید اگر می شد به شکلی به تیتان رفت، دوست داشت آنجا شن سواری را تجربه کند: «من فکر می کنم چنین چیزی ممکن خواهد بود و چه بسا واقعن هم سرگرم کننده باشد.»

واژه نامه:

hydrocarbon - sand - sandboard - dunes - Saturn - moon - Titan - gravity - friction - Beatles - NASA - Cassini spacecraft - methane - Earth - Jani Radebaugh - Plastic - solar system - crust - water ice - benzene - ultraviolet - atmosphere - Sahara - desert - linear dunes - Alice Le Gall - LATMOS-UVSQ - equator - egg-shaped - orbit - hemisphere

منبع: newscientist

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

شفق قطبی در سیاره شازده کوچولو

2012-01-28T17:46:00.001+03:30

این سیاره ی کوچک و دیدنی، روشن از نورهای سبزفام و هراس انگیز، پوشیده از یخ و برف است و با حلقه ای از درختان بلند کاج نیز در بر گرفته شده است.

البته این سیاره ی کوچک در واقع زمین خودمان است و ستارگان آسمانش هم ستارگانیند که بر فراز افق نزدیک اوسترسوند سوئد می درخشیدند. تابش سبز کم رنگ توسط پرده ای لرزان از شفق قطب شمال پدید آمده که به نام نورهای شمالی نیز شناخته می شوند. (تصویر اصلی را پایین مطلب ببینید)

این نمایش زمانی بر پا شد که یک فوران غول آسای تاج خورشیدی (CME) در 24 ژانویه به مغناطکره ی سیاره‌ی زمین برخورد نمود و یک توفان نیرومند ژئومغناطیسی به راه انداخت.

مشتاقان آسمان در نیمکره ی شمالی با جهت گیری ستارگانی که سمت چپ تصویر دیده می شوند آشنایند، از جمله خوشه های ستاره ی پروین و قلائص (اشتران ماده) و نیز ستارگان شکارچی (جبار).

افزایش فعالیت خورشید باعث شده نمایش های تازه ی شفقی در پهنه های گسترده ای دیده شوند، از جمله شفق قطبی جنوبی یا نورهای جنوبی در عرض های بالای نیمکره ی جنوبی.

اندازه ی بزرگ تر

واژه نامه:

little planet - Earth - Aurora Borealis - Northern Lights - coronal mass ejection - CME - magnetosphere - geomagnetic storm - Pleiades - Hyades - star cluster - Orion - solar activity - Aurora Australis - Southern Lights - latitude

همین تصویر در اندازه های بزرگ - بزرگ تر
منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

ابرنواختری درون یک کهکشان نامنظم

2012-01-28T00:13:00.000+03:30

نزدیک میانه ی این میدان خوش منظره ی کهکشانی در صورت فلکی پر از کهکشان شیر (اسد)، کهکشان نامنظم و برازنده ی NGC 3239 با پهنای حدود 40،000 سال نوری به چشم می خورد.

NGC 3239 (یا آرپ 263) با فاصله ی تنها 25 میلیون سال نوری از ما، چهره ی اصلی این تصویر است و آرایشی شگفت‌انگیز از ساختارها، خوشه های ستاره ای جوان آبی رنگ، و مناطق ستاره زایی را به نمایش گذاشته که نشان می دهد این کهکشان حاصل یک ادغام کهکشانی است.

نزدیک بالای چهره ی این کهکشان زیبا و در پیش زمینه ی تصویر، یک ستاره ی درخشان و براق دیده می شود که عضوی از کهکشان راه شیری خودمانست و تقریبن درست در راستای خط دید ما از NGC 3239 قرار گرفته.
در ضمن، NGC 3239 به خاطر نخستین ابرنواختر تایید شده ی امسال نیز مورد توجه است: ابرنواختری که با نام SN 2012A مشخص شده. این ابرنواختر در اوایل همین ماه توسط شکارچیان ابرنواختر، باب مور، جک نیوتن، و تیم پاکت کشف شد. آن را می توانید در این برش از همین تصویر که بزرگنمایی بخشی از آنست ببینید. SN 2012A درست زیر و سمت راست ستاره ی تابناک پیش زمینه جای دارد.

مسلمن با توجه به زمانی که نور برای پیمودن فاصله ی NGC 3239 تا ما نیاز دارد، این ابرنواختر 25 میلیون سال پیش و در اثر رمبش هسته ی یک ستاره ی سنگین پدید آمده.

واژه نامه:

irregular galaxy - NGC 3239 - constellation Leo - star cluster - star forming region - Arp 263 - Milky Way galaxy - supernova - SN 2012A - Bob Moore - Jack Newton - Tim Puckett - core

همین تصویر در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

نهمین سالگرد ماموریتی که قرار بود 3 ماهه باشد!

2012-01-27T08:32:00.010+03:30

*اکنون 2,923 روز از ماموریت 90 روزه ی بهرام نورد "فرصت" یا Opportunity برای
کاوش سطح این سیاره می گذرد.

روح و فرصت، خودروهای دوقلوی ناسا با جرم تقریبن 180 کیلوگرم، برای ماموریتی

دستکم سه ماهه روی سیاره ی سرخ طراحی شده بودند. هر یک از آن ها در بردارنده ی

مجموعه ای از پنج دستگاه که با هم Athena خوانده می شدند، و یک ابزار خراشنده

برای نمایان کردن سطوح تازه روی تخته سنگ ها بود.

هشت سال پیش در چنین روزی، این خودرو با اندازه ی یک ماشین گلف، بر سطح "فلات نیمروز" فرود آمد؛ در حالی که تنها سه هفته از رسیدن همزادش Spirit یا "روح" می‌گذشت. این دو خودرو که طی یک برنامه ی فشرده در واکنش به از دست رفتن دو ماموریت پیشین ناسا در سیاره ی بهرام (مریخ) آماده و پرتاب شده بودند، مجهز به دوربین ها و طیف سنج هایی بودند که به زمین شناسان کمک می کرد بدانند آیا بر این سیاره ی سرخ رنگ، آب جریان داشته یا نه و اگر داشته، کجای آن بوده؟ ماموریت پایه ی هر یک از این دو بهرام نورد تنها 90 روز بهرامی بود.

حتی خوش بین ترین پشتیبانان هم نتوانسته بودند ادامه‌ی کار فرصت - آن هم کاملن وظیفه شناسانه - پس از این زمان 90 روزه را پیش بینی کنند. با این حال این نیمه‌ی ماموریت از جنبه ای از همان آغاز با خوش شانسی روبرو بود: فرصت درست در دهانه ای کوچک افتاد که پر بود از رخنمون ها (برونزدها) و گرهک های بسیار زیاد هماتیت یا به اصطلاح "زغال اخته" که به سادگی در دسترس بودند و در روزگاران گذشته در محیطی دارای آب پدید آمده بودند.

فرصت در اوت 2011 به کیپ یورک در لبه ی باختری دهانه ی تلاش رسید.

او زمستان را روی یک سراشیبی آفتابگیر به نام پناهگاه گریلی می گذراند و

سپس دوباره کاوش هایش در این دهانه ی باستانی 14 مایلی را از سر خواهد

گرفت. عکس پایینی که توسط دوربین HiRISE روی مدارگرد شناسایی بهرام

ناسا ثبت شده، گستره ای حدود 430 متر را نشان می دهد.

اینک "Oppy" (همان Opportunity!) روی یک برونزد سنگی به نام Greeley Haven یا "پناهگاه گریلی" جای گرفته، منزلگاهی در لبه ی دهانه ی تلاش یا اندیور که "فرصت" در ماه اوت گذشته به آن رسید. فرصت برای رسیدن به این جا، در طول بیش از سه سال، 22 کیلومتر را پیمود.

هم اکنون [در نقطه ای که فرصت جای گرفته] زمستان سیاره ی بهرام در راهست که با خود کاهش نور خورشید برای "بال هایی" که نیروی الکتریسیته ی این بهرام نورد از آن ها تامین می شود را نیز خواهد آورد. از همین رو و برای پیشگیری و احتیاط، کنترلگران از روی زمین، فرصت را بر روی یک سراشیبی آفتابگیر هدایت کرده اند که با کج بودن، بهتر بتواند در معرض نور خورشید قرار بگیرد. این خودرو تا چند ماه و تا زمانی که پرتوهای خورشید پرتوان تر شوند آن جا خواهد ماند. (روح یا Spirit در نقطه ای نزدیک تر به قطب سیاره بود و از زمستان گذشته جان به در نبرد؛ به همین خاطر از ماه مارس 2010 تاکنون در خاموشی فرو رفته است.)

فرصت حتی با یک جا ماندن و حرکت نکردن هم مرزهای دانش سیاره ی بهرام را در هم خواهد شکست. دیانا بلانی، دانشمند معاون پژوهشی در یک نشست مطبوعاتی از سوی آزمایشگاه پیشرانش جت گفت: «اولویت اصلی ما در پناهگاه گریلی، راه اندازی یک رشته عملیات علوم امواج رادیویی به منظور آگاهی از درون سیاره ی بهرام خواهد بود.» جابجایی‌های دوپلری در سامانه ی نمایش موقعیت اضطراری فرصت روشی حساس برای اندازه گیری لنگش در حرکت گردشی سیاره خواهد بود که از این راه می توان به مذاب بودن یا نبودن هسته‌ی سیاره پی برد.

گرچه فرصت همچنان عملکردی خوب دارد ولی رویه ی پنل های خورشیدیش بسیار

خاک آلود شده که می تواند از توانایی آن ها در تولید برق بکاهد. این عکس از به هم

پیوستن تصاویرِ گرفته شده در دسامبر 2011 به وسیله ی طرفداران هنرمند این پروژه،

جیمز سورنسون و داگ الیسون درست شده. تصویر بزرگ تر

دهانه ی تلاش با قطر 22 کیلومتر، گودالی بزرگ و سرشار از نشانه های امیدبخش زمین شناختی است. پیمایش هایی که از مدار انجام شده نشان می دهد که این دهانه یک عارضه ی باستانی با ترکیبات رسی و دیگر ترکیبات تاثیر گرفته از آب در لبه ها و رسوبات سرشار از بازالت در کف آن می باشد. گروه پژوهشگران مشتاق کاوش همه ی این ها به وسیله ی خودروی ظاهرن فناناپذیرشان هستند.

به یک معنا، فرصت یک ماموریت تازه - که اگر با موج تازه ای از یافته ها روبرو شویم، من یکی شگفت زده نخواهم شد- و همچنین نهمین سال فرودش را آغازیده. تا یک سال دیگر که نهمین سال هم پایان پذیرد، فرصت همدمی دیگر خواهد یافت: "کنجکاوی" (Curiosity)، آزمایشگاه علمی بهرام ناسا که اینک در راهست و ششم اوت باید در دهانه ی گیل (Gale) فرود آید.

واژه نامه:

golf-cart - Meridiani Planum - Spirit - NASA - Mars - spectrometer - Opportunity - blueberry - - hematite nodule - Oppy - outcrop - Greeley Haven - Endeavour crater - solar exposure - Sun - Diana Blaney - Jet Propulsion Laboratory - radio beacon - planet - Martian core - Curiosity - Mars Science Laboratory - Gale crater - Red Planet - Athena - Cape York - HiRISE - Mars Reconnaissance Orbiter - solar-cell panel - James Sorenson - Doug Ellison

منبع: skyandtelescope

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

رودی از ستاره که به سوی یک کهکشان کوچک روانست

2012-01-27T01:17:00.001+03:30

کهکشان کوتوله و نامنظم NGC 4449 با فاصله ی 12.5 میلیون سال نوری از زمین، در محدوده ی صورت فلکی سگان شکاری (تازی ها) جای دارد.

این کهکشان که از نظر اندازه تقریبن برابر با کهکشان ماهواره ی راه شیری، یعنی ابر ماژلانی بزرگ است، هم اینک در حال گذراندن مراحلی سخت و شدید از ستاره‌زایی می باشد؛ گواه آن هم شمار بسیار زیاد خوشه های ستاره‌ای جوان و آبی رنگ، مناطق صورتی فام ستاره زایی، و ابرهای تیره و کدر گرد و غباریست که در این چشم انداز ژرف و رنگین دیده می شود.

یکی از ویژگی های متمایزکننده ی این کهکشان کوتوله اینست که نخستین کهکشان کوتوله ای است که جریانی کشندی از ستارگان در آن شناسایی شده، جریانی که به شکلی محو و کم نور در پایین، سمت راستش دیده می‌شود. این جریان ستاره ای نماینده ی بقایای یک کهکشان ماهواره ای کوچک تر است که در حال کشیده شدن به سوی NGC 4449، در اثر نیروهای کشندی گرانشی آن از هم گسیخته شده. اینجا همین جریان را با ستارگان غول سرخش به صورت پیوست می بینید. (اندازه ی بزرگ تر در پیوند پایین صفحه)

گمان بر اینست که کهکشان های کوچک با شمار نسبتن کم ستارگان درونشان، دارای هاله ای گسترده از ماده ی تاریکند. ولی از آن جایی که ماده ی تاریک توانایی انجام بر هم کنش گرانشی را دارد، رصد و مشاهده ی چنین کهکشان هایی، فرصتی برای آزمودن نقش مهم ماده ی تاریک در رویدادهای ادغام کهکشان ها فراهم می کند. احتمالن همین بر هم کنش باعث پیدایش فوران‌های ستاره زایی در NGC 4449 شده و بینشی وسوسه آمیز به چگونگی گرد آمدن و جفت شدن کهکشان های کوچک دوتایی در گذر زمان ارایه می دهد.

واژه نامه:

Earth - irregular - dwarf galaxy - NGC 4449 - Canes Venatici - constellation of the Hunting Dogs - Milky Way - satellite galaxy - Large Magellanic Cloud - star cluster - star forming region - tidal star stream - gravitational force - dark matter - halo

تصویر دوم در اندازه ی بزرگ تر

منبع: apod.nasa.gov

برگردان: یک ستاره در هفت آسمان