پرنورترین سیاره های آسمان در کنار یکدیگر

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
در سپیده دم روز دوشنبه، ناهید و مشتری در خاور آسمان همراه و نزدیک یکدیگر دیده می شدند، با فاصله ای که تنها به حدود نصف پهنای قرص کامل ماه می رسید. این نزدیک ترین همیستانی (مقارنه ی) ناهید و مشتری از سال ۲۰۰۰ تاکنون بود.
در تصویر امروز که پیش از سر زدن آفتاب گرفته شده، این دو را بر فراز افق خاوری می بینید. چشم انداز آرام و رنگین تصویر از آنِ ساحل ایستیا نزدیک شهر کاپولیوِری در جزیره ی اِلب است. تپه های هموار و نورهایی که در دوردست دیده می شوند نیز بخشی از ساحل توسکانی ایتالیا هستند.
گفتن ندارد که این زوج آسمانی به زودی از هم جدا خواهند شد. ناهید که پرنورتر است، راهش را رو به پایین، به سوی افق خاوری و روشنی خورشید ادامه خواهد داد، در حالی که مشتری از جایگاه کنونی بالاتر خواهد آمد.
این دو که درخشان ترین سیاره های آسمان زمینند، دوباره در ۳۰ ژوئن آینده با یکدیگر دیدار خواهند کرد، البته آن زمان آن ها را در تاریک و روشن شامگاه و بر فراز افق باختری خواهیم دید.

واژه نامه:
Venus - Jupiter - full moon - conjunction - Elba - Tuscan - Sun

منبع: apod.nasa.gov

کهکشانی که برخورد ماده تاریک، سوراخی در آن پدید آورده

* به نظر می رسد توده ی غول پیکری از ماده ی تاریک با برخورد به یکی از کهکشان های نزدیک، سوراخی در صفحه‌ی پرستاره ی آن پدید آورده است.
کهکشان مارپیچی NGC ۲۴۷ در صورت فلکی نهنگ که برخورد توده ای از ماده ی تاریک در سمت راست صفحه ی آن سوراخی به وجود آورده. منبع عکس: ESO. تصویر بزرگ تر
قربانی NGC ۲۴۷ است، یک کهکشان مارپیچی کوچک در فاصله ی ۱۱ میلیون سال نوری از ما. در این کهکشان ناحیه‌ای تهی (تُهیک) به چشم می خورد که پهنایش به اندازه ی یک ششم قطر خود کهکشان است. چند ستاره هم در این ناحیه ی تهی دیده می شود ولی بررسی تازه ای که روی عکس های تلسکوپ هابل انجام شده نشان می دهد که میانگین سن این ستارگان در حدود یک میلیارد سال بیش از ستارگان پیرامون این ناحیه ی تهی است و هیچ ستاره ی جوان و آبی در آن وجود ندارد.

ستارگان از به هم آمیختن توده های چرخان گاز ساخته می شوند، پس وجود این تهیک نشان می دهد که این ناحیه گازهایش را از دست داده است. عطا سراج الدینی از دانشگاه فلوریدا در گینزویل می گوید: «روشن است که چیزی باعث این پدیده شده. ولی هیچ ردپایی دیده نمی شود.» هیچ کهکشان دیگری در آن نزدیکی به چشم نمی خورد که بتوانیم تقصیر این "گازرُبایی" را به گردنش بیندازیم.

در عوض سراج الدینی و همکارانش در پژوهشنامه ای که در ماهنامه ی انجمن سلطنتی اخترشناسی منتشر شده، برخورد "بزن و در رو"ی یک کهکشان نادیدنی که از ماده ی تاریک و کمی گاز ساخته شده را عامل این پدیده دانستند. هنگامی که این "زیر-هاله ی تاریک" به NGC ۲۴۷ برخورد کرد، گازهای آن گازهای کهکشان را کنار زده و آن ها را به اطراف هُل دادند، به گونه ای که گرداگرد ناحیه ی برخورد فشرده شدند و حلقه‌ای از ستارگان تازه پدید آوردند.

یک حلقه ی درخشان از ستارگان هم در پیرامون سامانه ی خورشیدی خودمان وجود دارد که به نام کمربند گولد شناخته می‌شود و می تواند نشانگر یک چنین برخوردی میان کهکشان راه شیری و یک زیر-هاله ی تاریک در ۳۰ میلیون سال پیش باشد.

واژه نامه:
dark matter - galaxy - NGC 247 - spiral galaxy - star - Hubble - void - Ata Sarajedini - dark subhalo - solar system - Gould's belt - Milky Way

منبع: newscientist

در مرکز مرداب کیهانی

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
در مرکز سحابی مرداب، گردبادی از ستاره زایی های دیدنی در جریان است.
نزدیک میانه ی این تصویر دستکم دو ابر قیف-مانند دیده می شود که درازای هر یک تقریبا ۰.۵ سال نوری است و توسط بادهای نیرومند و پرتوهای پرانرژی ستارگان پدید آمده اند.
ستاره ی به شدت درخشان نزدیک آنها، یعنی ستاره ی هرشل ۳۶، منطقه را روشن کرده. ستارگان جوان و داغ دیگری هم در تصویر به چشم می خورند که در پس دیواره هایی از غبار پنهان شده اند و تنها نوری از آن ها به ما می رسد که در اثر همین غبار به سرخی گراییده.
با رسیدن انرژی از ستارگان به این گاز و غبارهای سرد، تغییرات دمایی شدیدی در ناحیه های کنارِ هم پیش می آید که می‌تواند به تغييرات سمتی باد (باد قیچی- Wind shear) بیانجامد، چیزی که احتمالا دلیل شکل گیری این قیف ها بوده است.
این تصویر از همگذاری عکس های تلسکوپ فضایی مدارگرد هابل درست شده و پهنه ای به گستردگی حدود ۵ سال نوری را می پوشاند.
سحابی مرداب که به نام ام۸ نیز شناخته می شود، حدود ۵۰۰۰ سال نوری از ما فاصله داشته و در راستای صورت فلکی کمان (قوس) دیده می شود.


واژه نامه:
Lagoon Nebula - whirlwind - star formation - funnel - stellar wind - star - Hershel 36 - shearing wind - Hubble Space Telescope - M8 - constellation of Sagittarius

منبع: apod.nasa.gov

بزرگی کیهان چقدر است؟

* جهان هستی بزرگ است، ولی چقدر بزرگ؟
* پاسخ این پرسش تماما بستگی به این دارد که کیهان کرانمند (متناهی) باشد یا بی کران (نامتناهی). خود واژه ی "بزرگ" هم چندان رسا نیست: آیا منظورمان اندازه ای از کیهان است که می توانیم ببینیم (کیهان دیدارپذیر)، یا اندازه ی واقعی آن در همین لحظه؟

اصلا این دیگر چه جور پرسشی‌ست؟ آیا فیل بزرگ است؟ کامیون چطور؟ دایناسور؟ آیا پنیر بزرگ است؟ بزرگی پنیر چقدر است؟ "بزرگ" چقدر بزرگ است؟
تصویر فروسرخ هابل از CL J1449+0856، دورترین خوشه ی کهکشانی بالغ که تاکنون یافته شده. داده های رنگی تصویر از تلسکوپ بسیار بزرگ ESO و تلسکوپ سوباروی NAOJ به تصویر لفزوده شده.
یکی از مشکلات به هنگام سخن گفتن درباره ی اندازه ی جهان هستی اینست که کیهان (جهان هستی) در حال گسترش است. نور برای رسیدن از کهکشان های دوردست به چشم ما نیاز به زمان دارد، و در این زمان، کیهان هم به گسترشش ادامه میدهد. پس مشکل ما با سخن گفتن درباره ی میزان بزرگی اینست که در مورد کیهان، معنای یگانه ای برای "فاصله" وجود ندارد. از همین رو اخترشناسان به هیچ وجه نگران فاصله ی ما با کهکشان ها نیستند و به جایش بر سُرخگرایی (انتقال به سرخ) تمرکز می کنند که با حرف z نشان داده می شود. هر چه z یک کهکشان بزرگ تر باشد، سرخگرایی آن بیشتر است و در فاصله ی دورتری جای دارد.

برای نمونه، یکی از دورترین کهکشان هایی که تاکنون دیده شده را در نظر بگیرید که سرخگرایی آن برابر با ۷.۵ است. ما به کمک این عدد می توانیم زمانی که نور برای رسیدن از این کهکشان به چشم ما گذرانده را برآورد کرده و در نتیجه فاصله‌ی کهکشان را تعیین کنیم. با سرخگرایی ۷.۵، فاصله ی برآورد شده حدود ۱۳ میلیارد سال خواهد بود. شاید فکر کنید این به معنای فاصله ی ۱۳ میلیارد سال نوری است، ولی ۱۳ میلیارد سال پیش کیهان کوچک تر بوده، پس در واقع ۱۳ میلیارد سال پیش که نور از این کهکشان جدا شده بوده، این کهکشان به ما نزدیک تر بوده است. اگر فاصله را با در نظر گرفتن این نکته برآورد کنید، تنها به مسافت کوتاه ۳.۴ میلیارد سال نوری می رسید.

پنداشت یک هنرمند از چندجهانی
امروزه این کهکشان بسیار دورتر از اینست. پس از آن که نور از کهکشان جدا شد، خود کهکشان به دور شدنش از ما ادامه داد و اکنون حدود ۲۹ میلیارد سال نوری از ما دور شده، که بسیار دورتر از ۱۳ و بسیار بسیار بیش از ۳.۴ آغازین است.

معمولا منظور مردم از پرسش درباره ی اندازه ی کیهان، همین فاصله ی بسیار بزرگ است. این فاصله به نام "فاصله ی هم-جنبشی" (co-moving distance) شناخته می شود. البته ما می توانیم فاصله ی بسیار دور را ببینیم؛ ولی چقدر دور؟ دورترین نوری که ما می توانیم مشاهده کنیم تابش ریزموج پس زمینه ی کیهان (CMB) است با سرخگرایی (z) نزدیک به ۱۰۰۰.

این بدان معناست که فاصله ی هم-جنبشی تابش زمینه ی ریزموج کیهان حدود ۴۶ میلیارد سال نوریست. اگر خود را در مرکز یک کره ی غول آسا بپنداریم، قطر کیهان دیدارپذیر کنونی حدود ۹۲ میلیارد سال نوری خواهد بود. حتی با چنین فاصله ی دیدارپذیری، می دانیم که گستردگی کیهان از این هم بیشتر است. اگر چیزی که می توانستیم ببینیم کل کیهان بود، پس باید کهکشان ها را می دیدیم که به سوی خود ما کشیده می شدند، و این چیزیست که نمی بینیم.

در حقیقت ما نشانی از این که همه ی کهکشان ها به سوی نقطه ی ویژه ای در حرکت باشند نمی بینیم. پس تا جایی که می دانیم، کیهان می تواند تا ابد گسترش بیابد. این می تواند شگفت انگیزتر هم بشود. با وجود برخی از چالش ها و جنجال های رسانه‌ای، اگر کشف BICEP2 از پندام (تورم) آغازین درست باشد، پس احتمالا کیهان دستخوش گونه ای از پندام با نام ترسناکِ "پندام جاودانی" یا ابدی شده. در این صورت، کیهان دیدارپذیر تنها حبابیست در دریایی بی پایان از کیهان های حبابی. و این چیزیست که ما را به یک چیستی به نام "چندجهانی" می رساند. [خواندید: * با کشف امواج گرانشی آغازین، نظریه جهان های چندگانه تقویت می شود]

در همین زمینه: * آیا جهان هستی یک حباب است؟   

واژه نامه:
Universe - finite - infinite - redshift - galaxy - co-moving distance - cosmic microwave background - BICEP2 - inflation - eternal inflation - multiverse - Hubble - infrared - CL J1449+0856 - cluster of galaxies - ESO - Very Large Telescope - NAOJ - Subaru Telescope.

منبع: universetoday

کاوشگر فیله بر کجای این سطح می خواهد بنشیند؟

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
فیله می خواهد بر کجای این سطح فرود بیاید؟
روزتا، فضاپیمای روباتیک سازمان فضایی اروپا (ESA) هم اکنون در حال گردش به دور دنباله دار 67-P/چوریموف-گراسیمنکو است و سرانجام باید تصمیم گرفته شود که فیله (Philae)، کاوشگر سطح نشین مکانیکی‌اش را بر کجای این دنباله دار بنشاند.
روزتا که اوایل همین ماه به مقصد رسید، این روزها عکس های بسیار دقیق و پرجزییاتی از هسته ی شگفت انگیز این دنباله دار می فرستد تا زمینیان از روی آن ها جایگاه فرودی را برای کاوشگرش برگزینند.
نزدیک بالای این تصویر، سر هسته ی دنباله دار را می بینیم که سطحی ناهموار و پر از شیار دارد، و نزدیک پایین تصویر هم بدنه ی دنباله دار به چشم می خورد که سطحش چهل تکه ایست از تپه های دندانه دار و پرشیب و پهنه های گسترده. به نظر می رسد برخی از این پهنه های گسترده که هم روی بدنه و هم سر دنباله دار دیده می شوند سطحی نسبتا هموار دارند.
در ناحیه ی پیوند سر و بدنه که به نام گردن دنباله دار خوانده شده و در مرکز تصویر دیده می شود هم نوار به نسبت گسترده ای با خاکی به رنگ روشن را می بینیم که در برخی جاهایش تخته سنگ های بزرگ به چشم می خورد.
روزتا احتمالا در یکی از روزهای ماه نوامبر کاوشگر فیله را بر روی این هسته ی تیره ی دنباله دار که به اندازه ی یک کوه است خواهد نشاند.
در تصویر زیر، این دنباله دار به شیوه ی دیجیتالی به چشم انداز شهر نیویورک افزوده شده تا بزرگیش را دریابید:
این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
واژه نامه:
Philae - ESA - Rosetta - Comet 67P/ Churyumov-Gerasimenko - lander - comet - nucleus

منبع: apod.nasa.gov

آسمان و زمین پرجنب و جوش در اندونزی

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
در این تصویر، آسمان و زمین با هم در خروشند.
چیزهایی که زمین را ناآرام کرده عبارتند از فوران آتشفشان سمورو در دوردست، دهانه ی آتشفشان برومو در سمت چپ که بخار از آن بیرون می زند، مه روان، و نور چراغ خودروهای در حرکت که در میان تپه ها و آتشفشان های پارک ملی "برومو تنگر سمورو" در جاوه ی خاوری، کشور اندونزی در رفت و آمدند.
در آسمان پرجنب و جوش هم ستارگان را می بینیم که به گرد قطب جنوب آسمانی در چرخش‌اند، به همراه ردی از یک شهاب که در سمت راست تصویر دیده می شود.
این تصویر از به هم پیوستن ۲۷۰ عکس درست شده که در نیمه های ماه ژوئن، در یک بازه ی زمانی دو ساعته و در همان حال که ماهِ در حال طلوع چشم انداز را روشن می کرد، از فراز تپه ی کینگ کنگ گرفته شدند.

در همین زمینه: * خروش همزمان آسمان و زمین  

واژه نامه:
Mount Semeru - caldera - Mount Bromo - volcano - Bromo Tengger Semeru National Park - Java - Indonesia - South Celestial Pole - meteor - King Kong Hill - Moon

منبع: apod.nasa.gov

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه