مورچه غول آسای کیهانی

چرا سحابی مورچه ساختار کروی ندارد؟
سحابی سیاره ای یا سیاره نمای Mz3 (مِنزِل ۳) که به نام سحابی مورچه هم شناخته می شود، از پس زده شدن لایه های گازی بیرونی ستاره ای همانند خورشید خودمان پدید آمده که خوب بی شک "کروی" است. پس چرا گازهایی که از آن پس زده شده، ساختاری همانند یک "مورچه" پدید آورده که آشکارا کروی نیست؟
برای یافتن پاسخ چند سرنخ داریم: سرعت بالای پس زده شدن گازها که به ۱۰۰۰ کیلومتر بر ثانیه می رسد، درازای در حد سال نوری ساختار، و میدان مغناطیسی ستاره ای که در بالای مرکز سحابی دیده می شود.
احتمال این نیز هست که ستاره ی کم نورتر دیگری در سحابی و نزدیک به ستاره ی اصلی در حال چرخش به گرد آن باشد. یک پنداشت دیگر نیز از این می گوید که شاید خود ستاره ی مرکزی با چرخش و میدان مغناطیسی‌اش، مسیر گازها را کانال‌بندی کرده و تغییر می دهد.
ازآنجایی که ستاره ی مرکزی بسیار همانند خورشید خودمان به نظر می رسد، اخترشناسان امیدوارند که با شناخت بیشتر از تاریخچه ی زندگی این مورچه ی غول آسای فضایی بتوانند به بینش های سودمندی درباره ی سرنوشت خورشید و زمین دست یابند.
این سحابی با فاصله ی نزدیک به ۸۰۰۰ سال نوری از زمین، در صورت فلکی گونیا دیده می شود.

واژه نامه:
Mz3 - Ant Nebula - Planetary nebula - Sun - magnetism - star - nebula - spin - magnetic field - Earth

منبع: apod.nasa.gov

کهکشان های گریزان

* ما تاکنون ده ها ستاره ی افسارگسیخته و گریزان یافته ایم، حتی یک خوشه ی ستاره ای را هم دیده ایم که دارد برای همیشه از کهکشانش می گریزد. ولی اکنون اخترشناسان ۱۱ کهکشان گریزان یافته اند که از جایگاه های آغازینشان به بیرون پرتاب شده و راهی تُهیک فضای میان-کهکشانی شده است.
این نمودار از چپ به راست چگونگی آفرینش یک کهکشان گریزان را نشان می دهد. در نمای نخست، یک کهکشان مارپیچی "مزاحم" به مرکز یک خوشه ی کهکشانی، جایی که یک کهکشان بیضیگون فشرده در حال گردش به دور یک کهکشان بیضیگون بزرگ مرکزی است نزدیک می شود.
در نمای دوم، یک رویارویی نزدیک رخ می دهد و بیضیگون فشرده یک لگد گرانشی از کهکشان مزاحم می خورد.
در نمای سوم، بیضیگون فشرده از خوشه جدا شده و از آن دور می شود در حالی که کهکشان مزاحم توسط بیضیگون غول پیکر مرکز خوشه بلعیده می شود. تصویر بزرگ تر- تصویر بزرگ تر بدون نوشته
---------------------------------------------------------------------------------
اخترشناس، ایگور چیلینگریان از مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیتسونین و دانشگاه دولتی مسکو می گوید: «این کهکشان ها از خوشه های کهکشانی خانگیشان تبعید شده اند و سرنوشتشان تنهایی خواهد بود.» چیلینگریان نویسنده ی اصلی این پژوهش است که در نشریه ی ساینس منتشر شده.

یک جرم در صورتی افسارگسیخته و مهارناپذیر می شود که با سرعتی بیش از سرعت گریز حرکت کند. چنین جرمی از خانه اش جدا شده و دیگر هرگز به آن برنخواهد گشت. در مورد یک ستاره ی گریزان، این سرعت بیش از ۵۰۰ کیلومتر بر ثانیه است. سرعت یک کهکشان گریزان باید از این هم بیشتر باشد، چیزی نزدیک به ۳۰۰۰ کیلومتر بر ثانیه، تا مهارناپذیر شود.

چیلینگریان و نویسنده ی همکارش، ایوان زولوتوخین از بنیاد پژوهش های اخترفیزیک و سیاره شناسی (IRAP) و دانشگاه دولتی مسکو، در آغاز می خواستند اعضای تازه ی یک رده از کهکشان ها به نام بیضیگون های فشرده (cE) را شناسایی کنند. این توده های کوچکِ ستاره ای بزرگ تر از خوشه های ستاره ای ولی کوچک تر از یک کهکشان معمولی هستند و تنها چند صد سال نوری گستردگی دارند. برای مقایسه، پهنای کهکشان راه شیری به ۱۰۰ هزار سال نوری می رسد. همچنین وزن کهکشان های بیضیگون فشرده هم ۱۰۰۰ بار کم تر از کهکشان هایی مانند راه شیری است.

تا پیش از این پژوهش تنها حدود ۳۰ کهکشان بیضیگون فشرده شناخته شده بود که همگیشان هم درون خوشه های کهکشانی جای داشتند. چیلینگریان و زولوتوخین برای یافتن نمونه های تازه به سراغ بایگانی آزاد داده های پیمایش دیجیتال آسمان اسلون و ماهواره ی گلکس (GALEX) رفتند.

آن ها در این جستجو حدود ۲۰۰ بیضیگون فشرده که تاکنون ناشناخته بودند را شناسایی کردند. از این میان، ۱۱ تا کاملا دورافتاده و تنها بودند و بسیار دور از هر کهکشان بزرگ یا خوشه ی کهکشانی‌ای جای داشتند.

زولوتوخین می گوید: «نخستین کهکشان های بیضیگون فشرده همگی درون خوشه های کهکشانی یافته شده بودند زیرا همه جستجویشان را در چنین جاهایی انجام می دهند. ما جستجویمان را گستردیم و چیزهای نامنتظره یافتیم.»

دلیل نامنتظره بودن بیضیگون های فشرده ی جداافتاده این بود که بر پایه ی نظریه، این گونه کهکشان ها در آغاز کهکشان های بزرگ تری بوده اند که در اثر برهم کنش با یک کهکشانِ باز هم بزرگ تر، بیشتر ستارگانشان از آن ها جدا شده و به چنگ کهکشان بزرگ تر افتاده. از همین رو چشمداشت دانشمندان این بود که کهکشان های بیضیگون فشرده همگی می بایست نزدیک کهکشان های بزرگ یافته شوند.

ولی بیضیگون های فشرده ی نویافته نه تنها دور از هر کهکشان و خوشه ای بودند، بلکه داشتند با سرعتی بیش از سرعت همتایانشان در خوشه ها حرکت می کردند.

چیلینگریان می گوید: «ما از خودمان پرسیدیم، چه چیزی دیگری می تواند وجود آن ها را توضیح دهد؟ پاسخ یک برهم کنش معمولی میان سه جرم بود.»

یک ستاره ی فراسریع (hypervelocity star یا HVS) می تواند زمانی دچار این وضع شود که یک سامانه ی ستاره ای دوتایی معمولی و سرگردان به سیاهچاله ی مرکزی کهکشان نزدیک شود. در این هنگام، یکی از دو ستاره به دام سیاهچاله می افتد ولی دیگری با سرعتی هراس انگیز به دوردست پرتاب می شود.

به همین شیوه، یک کهکشان بیضیگون فشرده هم می تواند همدم همان کهکشان بزرگی باشد که ستارگانش را از او گرفته. سپس یک کهکشان سوم از راه می رسد و با ورود به این رقص، کهکشان بیضیگون فشرده را بیرون می اندازد. البته سزای این کارش را هم می بیند زیرا سرانجام توسط کهکشان بزرگی که بر جا مانده بلعیده خواهد شد.

این یافته نشانگر یک پیروزی چشمگیر برای رصدخانه ی مجازی (Virtual Observatory) است، پروژه ای برای جستجو در داده های پیمایش های بزرگ اخترشناسی که پژوهشگران آزادانه به آن دسترسی دارند. این به اصطلاح "داده کاوی" می تواند به یافته هایی بیانجامد که در زمان گردآوری داده های آغازین هرگز پیش بینی نشده بودند.

چیلینگریان می گوید: «ما تشخیص داریم که شاید بتوانیم برای یافتن چیزهای جالب احتمالی از توان این بایگانی بهره ببریم، و همین گونه هم شد.»

نشانی این پژوهشنامه در نشریه ی ساینس:
runaway star - star cluster - galaxy - runaway galaxy - void - intergalactic space - Igor Chilingarian - Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics - Science - escape velocity - Ivan Zolotukhin - L'Institut de Recherche en Astrophysique et Planetologie - compact elliptical - Milky Way - Sloan Digital Sky Survey - GALEX - hypervelocity star - binary star system - black hole - Virtual Observatory - cE - elliptical galaxy - gravitational kick

پدیده رازآلود "آذرخش آتشفشانی"

آتشفشان کالبوکو در جنوب شیلی برای نخستین بار در ۴۲ سال گذشته فوران کرده. دو انفجاری که در ۲۴ ساعت در ۲۲ آوریل رخ داد، توده های گاز و خاکستر آتشفشانی را دستکم تا بلندای ۳۳ هزار پایی به هوا و به بلندای معمول پرواز هواپیماها فرستاد. یکی از این فوران ها به هنگام شب روی داد و نمایشی چشمگیر و تماشایی از آذرخش های آتشفشانی به پا کرد.
پژوهشگران مدت هاست که از پدید آمدن آذرخش های نیرومند در فوران های آتشفشانی آگاهند. یافته های منتشر شده در نشریه ی Eos در سال ۲۰۱۲ نشان می داد که بزرگ ترین آذرخش های آتشفشانی می توانند با توفان های آذرخش ابَریاخته (supercell) که در باختر میانه ی آمریکا رخ می دهد برابری کنند. ولی چرا؟ راستش پدیده ی آذرخش آتشفشانی هنوز به آن خوبی شناخته نشده.

آذرخش روش طبیعت برای اصلاح یک ناترازی (بی تعادلی) بار الکتریکی است. در آذرخش های معمولی، یک بخش ابر توفانی دارای بار مثبت می شود و بخش دیگر دارای بار منفی. این بار در اثر برخوردهایی که میان ذرات رخ می دهند تولید می شود. برای نمونه، قطره های آب و بلورهای یخ به یکدیگر مالیده شده و الکتریسیته ی ساکن پدید می آورند، بسیار همانند تولید الکتریسیته ی ساکن در اثر مالش جوراب پشمی بر روی فرش. در این هنگام، کمان آذرخش میان دو منطقه ی باردارِ جدا از هم پدید می آید و بار ابر را تخلیه می کند.

چیزی همانند این نیز می بایست درون توده های آتشفشانی رخ دهد. یک پنداشت (فرضیه) اینست که حباب های تفتالی که به بیرون پرتاب می شوند یا خاکسترهای آتشفشان، خودشان دارای بار الکتریکی هستند، و حرکتشان با عث می شود مناطق باردار جدا از هم در آن ها درست شود. یک پنداشت دیگر هم می گوید که ذرات خاکستر آتشفشان با برخورد به یکدیگر، در اثر پدیده ای به نام "برق مالشی" یا triboelectric باردار می شوند. کوتاه سخن آن که هیچ کس درست نمی داند. آذرخش آتشفشانی پدیده ای زیبا، ترسناک، و پرراز و رمز است.


واژه نامه:
Calbuco - volcano - plane - volcanic lightning - Eos - supercell - thunderstorm - charged - static electricity - triboelectric - magma -

منبع: spaceweather

تک و تنها در کوهستان بیگانه

رنگ آبی نمایشی است. این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
فضاپیمای مدارگرد شناسایی بهرام (MRO) در روز ۸ آوریل ۲۰۱۵ از درون مدارش، عکسی از خودروی کنجکاوی ناسا در حال گذشتن از یک دره به نام "آرتیستز درایو" (Artist's Drive) در دامنه های پایینی کوه شارپ در سیاره ی بهرام (مریخ) گرفت.

این عکس که با دوربین آزمایشگاه علمی تصویربرداری با وضوح بالای فضاپیما (هایرایز، HiRISE) گرفته شده [و یک همگذاری از تصاویر رنگ واقعی و رنگ نمایشی است]، خودرو را پس از انجام حدود ۲۳ متر رانندگی در ۹۴۹مین روز بهرامی یا سول از آغاز به کارش در بهرام نشان می دهد.

برای راهنمایی شما، خودرو در یک چارچوب نمایانده شده. چنان چه می بینید، سایه ی خودرو بر سمت راستش روی سطح سیاره افتاده. شمال در بالای نما است. این تصویر پهنه ای به اندازه ی حدود ۵۰۰ متر را می پوشاند. نمای بدون چارچوب کوچک را اینجا ببینید.

کنجکاوی پس از بررسی برونزَدهای بازالتی در ایستگاه پیشین خود به نام "پارامپ هیلز"، اکنون دارد با گذر از مسیر آرتیستز درایو به سوی لایه های بالاتر کوه شارپ می رود. اکنون مقصد علمی این خودرو ایستگاهی به نام "لوگان پَس" (Logan Pass) است که در پایین سمت چپ تصویر جای دارد. نقشه ی گسترده تر منطقه را اینجا ببینید:
جایگاه کنجکاوی با ستاره ی سبز نشان داده شده- تصویر بزرگ تر
این تصویر از میان عکس هایی که دوربین هایراز در آن روز گرفت برگزیده شده.

کیلومترشمار کنجکاوی به تازگی پیمودن ۱۰ کیلومتر روی سیاره ی سرخ را ثبت کرد. ولی کنجکاوی قهرمان رانندگی در بهرام نیست؛ این عنوان به خودروی فرصت (آپورچونیتی) می رسد که در ژانویه ی ۲۰۰۴ بر سطح بهرام فرود آمد و تا اواخر مارس امسال ۴۲.۱۹۵ کیلومتر را پیمود.

فرصت رکورد مسافت رانندگی در بیرون از سیاره ی زمین را در دست دارد. جایگاه دوم از آنِ خودروی لوناخود ۲ی شوروی (Lunokhod 2) است که ۳۹ کیلومتر را در سال ۱۹۷۳ بر روی ماه پیمود.

واژه نامه:
NASA - Mars Reconnaissance Orbiter - MRO - Curiosity Mars rover - valley - Artist's Drive - Mount Sharp - High Resolution Imaging Science Experiment - HiRISE - Martian day - sol - Mars - basal geological unit - Pahrump Hills - Logan Pass - Red Planet - Opportunity rover - Lunokhod 2 rover - moon

اشک های آبی و کهکشان راه شیری

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
در این چشم انداز دریا و آسمان شب، دریایی را می بینیم که موج هایش همچنان که به آرامی به سنگ های ساحل جزیره ی نانگان تایوان، همین جا روی سیاره ی زمین می خورند، با پرتوی آبی فام ملایمی نیز روشن شده اند.
این تصویر که در روز ۱۶ آوریل گرفته شده، از پیوند یک رشته نما با نوردهی های بلند درست شده تا تابش کم سوی Noctiluca scintillanها را هم نمایان سازد. این پدیده که به نام اخگر دریایی (sea sparkle) یا اشک آبی هم شناخته می شود، در پی کُنش های زیست‌تابی پلانکتون هایی که در اثر جنبش موج های دریا برانگیخته شده اند رخ می دهد. [این پدیده در ایران به نام کشند نیز خوانده می شود-م]
در زیر ابرهای کم ارتفاع باختر، روشنایی شهرهای ساحلی در سرزمین اصلی چین را می بینیم در حالی که آسمان بالاتر از ابرها را ستارگان و کهکشان راه شیری پر کرده است. 
در بالای افق، کوژی مرکزی کهکشان و شکاف های تیره ی آن را می بینیم که گویی دارند پژواکی از سنگ ها و موج های تابناک دریا را می نمایانند.


واژه نامه:
Nangan - Taiwan - planet - Earth - Noctiluca scintillans - sea sparkle - blue tear - plankton - bioluminescence - mainland China - Milky Way - galaxy - bulge - wave

منبع: apod.nasa.gov

آتش بازی کیهانی به مناسبت ۲۵ سالگی تلسکوپ هابل

ناسا به مناسبت بیست و پنج سالگی تلسکوپ فضایی هابل، یکی از تازه ترین تصاویر خود این تلسکوپ را منتشر کرده. در این تصویر، چشم اندازی درخشان و رنگارنگ از ستارگان جوانی که در آغاز زندگی آتشین خود به سر می برند همچون یک نمایش پرزرق و برق آتش بازی، ربع سده تلاش این تلسکوپ در کاوش سامانه ی خورشیدی و فراسوی آن را از زمان پرتابش در ۲۴ آوریل ۱۹۹۰ تاکنون گرامی می دارد.
این تصویر در اندازه های دیگر: بزرگ- بزرگ تر
هابل برای گرفتن این عکس، با بهره از دوربین میدان گسترده ی فروسرخ-نزدیک شماره ۳ی خود به درون پرده ی گرد و غباری که پرورشگاه این ستارگان را پوشانده نفوذ کرده تا بتواند نمایی روشن و آشکار از این سحابی و توده ی پرجمعیت ستارگان مرکز خوشه ی درون پرورشگاه به دانشمندان ارایه کند. پهنای این خوشه چیزی میان ۶ تا ۱۳ سال نوریست.

این خوشه ی ستاره ای غول پیکر با نام "وسترلاند ۲"، حدود ۲ میلیون سال سن دارد و شماری از داغ ترین، درخشان ترین و سنگین ترین ستارگان کهکشان راه شیری را در خود جای داده است. برخی از بزرگ ترین ستارگان آن با پرتوهای نیرومند فرابنفش و تندبادهای سهمگین انباشته از ذرات باردار خود در حال تراشیدن ابری از گاز هیدروژن و غبارند که آن ها را در بر گرفته.

این سحابی نمایی خیال انگیز از ستون ها، کوه ها و دره ها دارد. ستون های آن که از گاز چگال تشکیل شده و مانند دستگاه های جوجه کشی، ستارگانی تازه را در دل خود می پرورانند، بلندیشان به چند سال نوری می رسد و رو به مرکز خوشه برافراشته شده اند. مناطق چگال دیگری هم پیرامون این ستون ها دیده می شوند از جمله رشته های قهوه ای-سرخی از گاز و غبار.

ستارگان درخشان پیکره ی گازیِ سحابی را پس زده و می تراشند و به آفرینش نسل تازه ای از ستارگان کمک می کنند. هنگامی که بادهای ستارگان به دیواره های چگال گازی برخورد می کنند، می توانند با موج شوکی که پدید می آورند دیواره ها را فشرده تر کرده و موجی از ستاره زایی در راستای آن ها به راه بیاندازند. نقطه های سرخ پراکنده در چشم انداز در حقیقت ستارگان نوزاد پرشماری هستند که هنوز در دل پیله های گاز و غبار خود غنوده اند. این ستارگان کوچک و کم نور با سنی میان ۱ تا ۲ میلیون سال، ستارگانی به نسبت جوانند و هنوز کوره ی همجوشی هیدروژن در دلشان برافروخته نشده. بیشتر ستارگان درخشان آبی فامی که در جای جای تصویر دیده می شوند از ستارگان پیش زمینه هستند [میان ما و سحابی جای دارند].

از آنجایی که این خوشه -در استانداردهای ستاره شناسی- بسیار جوانست، هنوز ستارگانش کنار هم هستند و به درون فضای میان‌ستاره ای پراکنده نشده اند. این به اخترشناسان شانس این را می دهد که با بررسی خوشه درون همان محیطی که ستارگانش را به دنیا آورده، درباره ی روند پیدایش آن آگاهی به دست آورند.

نمای منطقه ی مرکزی تصویر که خوشه را در بر دارد از همگذاری داده های نور دیدنی (مریی) دوربین پیمایشی پیشرفته ی هابل با نماهای فروسرخ-نزدیک دوربین میدان گسترده ی شماره ۳ درست شده است. ناحیه های پیرامون هم آمیزه ایست از نماهای نور دیدنی گرفته شده با دوربین پیمایشی پیشرفته. فام های سرخ نشانگر هیدروژنند و فام های آبی-سبز هم بیشتر اکسیژن را می نمایانند.

واژه نامه:
star - NASA - Hubble Space Telescope - solar system - near-infrared - Wide Field Camera 3 - stellar nursery - nebula - galaxy - ultraviolet - hurricane - hydrogen - incubator - star cluster - filament - stellar wind - shockwave - cocoon - core - Hubble’s Advanced Camera for Surveys - oxygen

منبع: nasa

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه