کهکشانی در دست دوشیزه

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
این تصویر تماشایی و زیبا را تلسکوپ فضایی اسا/ناسای هابل با دوربین پیشرفته ی نقشه برداری خود (ACS) گرفته. رگه ی درخشانی که از این سر تا آن سر چارچوب می بینید کهکشانی به نام NGC ۴۷۶۲ است که از چشم انداز ما، از لبه دیده می شود (یک کهکشان لبه-نما). در گوشه و کنار پس زمینه ی تصویر هم شماری کهکشان دوردست پراکنده شده اند.

NGC ۴۷۶۲ حدود ۵۸ میلیون سال نوری از زمین دور است و در راستای صورت فلکی دوشیزه (سنبله) دیده می شود. این کهکشان عضو خوشه ی دوشیزه است و از همین رو با عنوان VCC ۲۰۹۵ هم شناخته می شود؛ VCC کوتاه شده ی "کاتالوگ خوشه ی دوشیزه" است. این کاتالوگ سیاهه ای از بیش از ۲۰۰۰ کهکشان در منطقه ی خوشه ی دوشیزه است. خوشه ی دوشیزه جایگاهی برجسته در مرکز ابَرخوشه ی دوشیزه دارد، همان ابرخوشه ای که گروه محلی خودمان هم در آنست [و همگی با هم در ابرخوشه ی لانیاکی جای گرفته اند-م].

در گذشته اخترشناسان NGC ۴۷۶۲ را یک کهکشان مارپیچی میله ای می پنداشتند که ولی اکنون دریافته اند که یک کهکشان عدسی است، گونه ای کهکشان میانجی که در رده بندی کهکشان ها، میان کهکشان های مارپیچی و بیضیگون جای می گیرد. از آن جایی که ما این کهکشان ویژه را از لبه می بینیم، شناسایی و تعیین شکل واقعی‌اش برایمان دشوار است، ولی اخترشناسان پی برده اند که از چهار جزء اصلی تشکیل شده: یک کوژی مرکزی، یک میله، یک قرص یا صفحه ی انبوه و پرپشت، و یک حلقه ی بیرونی.

صفحه ی کهکشان NGC ۴۷۶۲ نامتقارن و تاب خورده است، و دلیلش می تواند آن باشد که این کهکشان در گذشته، یک کهکشان کوچک تر که روزگاری همدمش بوده را در فرآیندی خشونت بار بلعیده است. احتمالا پس مانده های این کهکشان کوچک تر درون صفحه ی NGC ۴۷۶۲ جای گرفته و با توزیع دوباره ی گازها و ستارگان آن، پیکره بندی صفحه اش را دگرگون کرده اند.

NGC ۴۷۶۲ همچنین دارای یک هسته ی کهکشانی فعال از گونه ی Liner است، یک ناحیه ی مرکزی به شدت پرانرژی. این هسته به دلیل خط نشری ویژه ی درون طیفش شناسایی پذیر است، طیفی که همچون یک "اثر انگشت اتمی" رفتار کرده و به اخترشناسان اجازه می دهد ساختار ترکیبی ناحیه ی آن را بسنجند (۱).

یادداشت:
۱) واژه ی Liner کوتاه شده ی Low-ionization nuclear emission-line region است و به معنای هسته ایست که خطوط نشری طیفش عمدتا از آنِ اتم هایی با یونش کم یا کاملا خنثا مانند O ،O ،+N+، و S+ باشد. (منبع)

واژه نامه:
galaxy - NASA - ESA - Hubble Space Telescope - Advanced Camera for Surveys - ACS - edge-on - NGC 4762 - constellation of Virgo - The Virgin - Virgo Cluster - VCC 2095 - Virgo Cluster Catalogue - Virgo supercluster - Local Group - barred spiral galaxy - lenticular galaxy, - elliptical - central bulge - bar - cannibalising - morphology - Liner-type Active Galactic Nucleus - spectral line emission - atomic fingerprint -

منبع: spacetelescope

شیوه ای نوین برای یافتن امواج گرانشی انیشتین

* به گفته ی پژوهشگران، امواج گرانشی که چین و شکن های نادیدنی در بافت فضازمان هستند را شاید بتوان با نگاه کردن به ستارگانی که نورشان افزایش می یابد پیدا کرد.

نخستین بار آلبرت انیشتین بود که وجود این امواج رازگونه را در نظریه ی نسبیت عام خود پیش بینی کرد. ادازه ی این امواج بستگی به جرم اجسامی که آن ها را پدید می آورند دارد.
دیدگاه یک هنرمند از امواج گرانشی پدید آمده
توسط دو سیاهچاله ای که به گرد هم می چرخند.
درین باره بخوانید:
* رقص دو سیاهچاله در کهکشان 3C 75
و: * تانگوی گرانشی دو سیاهچاله در قلب یک
کهکشان دوردست

نویسنده ی اصلی این پژوهش، بری مک کرنان که یک اخترفیزیکدان در موزه ی تاریخ طبیعی آمریکا در نیویورک است می گوید: «امواج گرانشی از اجرام شتابدار گسیلیده می شود. امواج بسیار بزرگ از اجرام بسیار بزرگ، مانند سامانه هایی که سیاهچاله های در حال ادغام دارند گسیلیده می شوند.»

دانشمندان تاکنون نتوانسته اند امواج گرانشی را به طور مستقیم ببینند، با این حال پژوهشگران همچنان به تلاش برای آشکارسازی آن ها به کمک آزمایش هایی که از لیزر بهره می برند در فضا و روی زمین ادامه می دهند. این امواج برهم کنش بسیار ضعیفی با ماده دارند و یکی از دلایل دشوار بودن مشاهده ی آن ها در فضازمان نیز همین است.

اکنون مک کرنان و همکارانش ادعا می کنند که امواج گرانشی می توانند با تاثیری که بر درخشان تر شدن ستاره ها می گذارند، بیش از آن چه تاکنون پنداشته می شد بر روی ماده اثر داشته باشند.

مک کرنان به اسپیس دات کام گفت: «این شگفت انگیز است که ۱۰۰ سال پس از ارایه ی نظریه ی نسبیت عام توسط انیشتین، هنوز هم این نظریه می تواند شگفتی های غافلگیر کننده ای را برایمان بیافریند. چیزی که در ذهن ما اخترشناسان بوده اینست که برهم کنش میان ماده و امواج گرانشی بسیار ضعیف و قابل چشمپوشی است، ولی این اندیشه ی درستی نیست.»

به گفته ی این پژوهشگران، ستارگانی که بسامد نوسانشان با بسامد امواج گرانشی که از درونشان می گذرد برابر باشد، می توانند انرژی فراوانی از این موج ها جذب کنند.

مک کرنان می گوید: «می توانید امواج گرانشی را همانند صداهای یک پیانو در نظر بگیرید، و ستارگان را همانند سیم لرزان یک ویولون که کنار پیانو نگه داشته شده. اگر بسامد آن صداها با بسامد سیم ویولون برابر باشد، پدیده ی بازآوایی (رزنانس، تشدید) می تواند رخ دهد و سیم با آن صداها هم-آوا شود.» وی می افزاید که اگر ستاره ای از این راه مقدار فراوانی انرژی از امواج گرانشی بگیرد، می تواند پف کرده و درخشان تر از حالت عادی به نظر بیاید.

یکی از چالش ها، تعیین اینست که آیا ستاره ای که اخترشناسان آن را در حال درخشان تر شدن دیده اند، در اثر امواج گرانشی چنین تغییری کرده یا در اثر عاملی دیگر. به گفته ی این پژوهشگران، کلیدِ دیده شدنِ اثرهای امواج گرانشی، نگاه کردن به گروه های بزرگی از ستارگان است.»

مک کرنان می گوید: «به نظر ما، اگر یک دسته ستاره نزدیک یک سامانه از سیاهچاله های در حال ادغام بوده و مورد برخورد امواج گرانشی [ناشی از گرانش سیاهچاله ها] باشند، ستاره های پرجرم تر زودتر از دیگران روشناییشان افزوده خواهد شد.» «این مانند فشردن کلیدهای پیانو است که نواختنش را از گام های پایین بیاغازیم.»

وی در ادامه می گوید همچنان که سیاهچاله ها به هم نزدیک و نزدیک تر می شوند، بسامد امواج گرانشی که از آن ها تولید می شود افزایش می یابد، «و بنا به چشمداشت ما، ستارگان کوچک تر باید شروع به روشن تر شدن بکنند.» «اگر ما جمعیتی از ستارگان را ببینیم که در آن به گونه ای پیوسته، روشنی ستارگان کوچک تر در پی ستارگان بزرگ تر افزایش می یابد، این می تواند نشانه ای از امواج گرانشی باشد.»

این پژوهش همچنین روشی متفاوت را برای دیدن نامستقیمِ امواج گرانشی ارایه می کند. اگر دانشمندان آشکارسازهای امواج گرانشی را در فضا یا روی زمین پیشرفت دهند، زمانی که یک ستاره از برابر چشمه های نیرومند امواج گرانشی مانند سیاهچاله های یکی شونده بگذرد، آشکارسازها شاید بتوانند اُفتی را در شدت آن امواج ببینند. این در صورتی رخ خواهد داد که آن ستاره ی گذرنده با بسامد مناسبی نوسان داشته باشد.

مک کرنان در بیانیه ای گفت: «ما همیشه فکر می کنیم که چیزهایی جلوی ستارگان را می گیرند و برعکسش را در نظر نمی آوریم [این که خود ستارگان یک گرفتگی ایجاد کنند-م].»

مک کرنان و همکارانش ساویک فورد، بنس کوچیس، و زولتان هیمان، جزییات یافته های خود را در نگارش آنلاین ماهنامه ی انجمن سلطنتی اخترشناسی منتشر کردند.


واژه نامه:
Albert Einstein - general relativity - gravitational wave - Barry McKernan - American Museum of Natural History - black hole - laser - spacetime - frequency - piano - violin - resonance - star - pitch - Saavik Ford - Bence Kocsis - Zoltan Haiman - Monthly Notices of the Royal Astronomical Society

منبع: Space.com

وقتی ابر رنگین کمانی مانع تماشای خورشیدگرفتگی می شود

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
گاهی ممکن است چشم انداز ما از خورشیدگرفتگی خراب شود ولی به شیوه ای جالب.
یک وبلاگ نویسِ معروف در رشته ی ستاره شناسی، پنج شنبه ی گذشته سرگرم تماشای خورشیدگرفتگی جزیی و عکسبرداری از آن بود که چند بار توده های ابر جلوی خورشید آمدند و دیدگاه او از خورشیدگرفتگی را به مدتی پوشاندند.
ولی در همین هنگام یکی از ابرهای آن نزدیکی به گونه ای نامنتظره، پدیده ای کمیاب را به نمایش گذاشت: پدیده ی "ابر رنگین کمانی" یا Iridescent Cloud.
این نمایش رنگارنگ که گاهی رخ می دهد، بخشی از یک پدیده ی آشناترِ خورشید به نام هاله ی خورشید است و در اثر پراش نور خورشید توسط یک لایه ی نازک از قطره های تقریبا هم اندازه ی آب روی می دهد.
در این فرآیند، هر یک از رنگ های گوناگون نور خورشید با زاویه های اندک متفاوتی می شکنند و بنابراین از جهت های اندکی متفاوت هم به چشم بیننده می رسند [در نتیجه نور به رنگ های گوناگونش تجزیه می شود و مانند رنگین کمان دیده می شود-م]. نمایشی که اینجا می بینید هم بسیار روشن بود و هم طیف رنگ هایی که در آن پدیدار شد به گونه ی نامعمولی گسترده بود.
دو رگه ی سفیدی که سمت راست تصویر می بینید هم رد پَس‌دمه های یک هواپیما هستند.

واژه نامه:
Iridescent Cloud - partial solar eclipse - blogger - Sun - iridescence - solar corona - diffraction - deflect - contrail - airplane

منبع: apod.nasa.gov

غول یک چشم به تلسکوپ هابل خیره شده!

در این تصویر به نظر می رسد که سیاره ی مشتری، غول فرمانروای سامانه ی خورشیدی دارد از گوشه ی چشم ما را نگاه می کند! ولی در حقیقت این ترفند هابل برای گرفتن این عکس بوده!

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
تلسکوپ هابل در ۲۱ آوریل ۲۰۱۴، سرگرم دیده بانی تغییرات در لکه ی سرخ بزرگ مشتری (GRS) بود. در آن هنگام سایه ی گانیمد، بزرگ ترین ماه آن که داشت از روی سیاره می گذشت، به مرکز لکه ی توفانی رسید و نمایی را پدید آورد که گویی این سیاره ی غول پیکر در مرکز "چشم" ۱۰ هزار مایلی‌اش یک مردمک دارد.

بدین ترتیب برای لحظه ای، مشتری همانند سیکلوپ، غول یک چشم شد و به پشت سر، به هابل "زل زد".

واژه نامه:
Jupiter - planet - solar system - Hubble - Great Red Spot - GRS - Jovian moon - Ganymede - pupil - Cyclops

منبع: nasa

عقب و جلو رفتن سیاره بهرام در آسمان

چگونه می شود که سیاره ی بهرام (مریخ) در آسمان زمین رو به عقب حرکت می کند؟
بیشتر وقت ها جابجایی ظاهری بهرام در آسمان سیاره ی زمین در یک جهت است؛ یک حرکت آرام ولی پیوسته بر پس زمینه ی ستارگان دوردست.
با این حال تقریبا هر دو سال یک بار، در همان حال که زمین و بهرام به گرد خورشید می چرخند، زمین از بهرام پیشی گرفته و جلو می زند
در تازه ترین مورد این جلو افتادن که از اواخر سال گذشته آغاز شده، بهرام مانند همیشه بزرگ و پرنور دیده می شد؛ و همچنین به نظر می رسید که جهت حرکتش در آسمان وارونه شده و رو به عقب جابجا می شود. این پدیده را به نام حرکت بازگشتی یا رجعی می شناسیم. تصویر متحرک (gif) روبرو را ببینید:
تصویر امروز از همگذاری دیجیتالی یک رشته عکس درست شده و ستارگان پس زمینه در همه ی آن ها یکسان است. در تصویر زیر می توانید از جزییات هر یک از این نماها آگاه شوید.
چنانچه می بینید، مسیر جابجایی بهرام در آسمان، یک حلقه ی باریک ظاهری می سازد. مرکز حلقه مربوط به زمانیست که زمین از بهرام گذشت و از آن جلو زد، و اوج حرکت بازگشتی در آن نقطه بود.
حرکت بازگشتی را برای دیگر سیاره های سامانه ی خورشیدی که نسبت به زمین از خورشید دورترند هم می توان دید.
این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
تصویر مربوط به آغاز حرکت بازگشتی بار پیشِ بهرام را دراینجا ببینید: * بهرام در یک حلقه

واژه نامه:
Mars - Earth - star - Sun - retrograde motion - Solar System - planet

منبع: apod.nasa.gov

دو خانواده از دنباله دارها پیرامون یک ستاره بیگانه شناسایی شد

* گروهی از اخترشناسان فرانسوی با بهره از دستگاه HARPS روی رصدخانه ی لاسیلای اِسو (ESO) در شیلی کامل‌ترین سرشماری از دنباله دارهای پیرامون یک ستاره ی دیگر که تاکنون انجام شده را ارایه کرده اند.
* این دانشمندان حدود ۵۰۰ دنباله دار که به گرد ستاره ی بتا سه پایه می چرخند را بررسی کرده و دریافته اند که این فرا-دنباله دارها از دو خانواده ی جداگانه هستند: فرادنباله دارهای پیری که چندین بار از نزدیک ستاره گذشته اند، و فرادنباله دارهای جوان تر که احتمالا به تازگی از فروپاشی یک یا چند جرم بزرگ تر پدید آمده اند.
برداش هنری از دنباله دارهای پیرامون ستاره ی بتا سه پایه.  اندازه ی بزرگ تر
بتا سه پایه (β Pictoris) یک ستاره ی جوان در فاصله ی ۶۳ سال نوری از خورشید است. این ستاره تنها حدود ۲۰ میلیون سال سن دارد و با قرصی غول پیکر از مواد در بر گرفته شده: یک سامانه ی سیاره ای جوان و بسیار پویا که گاز و غبارهای درونش از بخار شدن دنباله دارها و برخورد سیارک ها تامین می شود.

فلاوین کیفر (از IAP/CNRS/UPMC)، که نویسنده ی اصلی این پژوهش است چنین توضیح می دهد: «بتا سه پایه یک هدف بسیار هیجان انگیز است! رصدهای مفصلی که از فرا-دنباله دارهای پیرامون آن انجام شد به ما سرنخ هایی می دهد که به شناخت فرآیندهایی که در این گونه از سامانه های سیاره ای جوان رخ می دهد کمک می کند.»

اخترشناسان از حدود ۳۰ سال پیش دگرگونی های کوچکی را در نور بتا سه پایه می دیده و می پنداشته اند که در اثر گذر دنباله دارها از جلوی خود ستاره پدید می آیند. دنباله دارها خود اجرامی کوچک، به اندازه ی چند کیلومتر هستند، ولی چون آب فراوانی در خود دارند، به هنگام نزدیک شدن به ستاره، آب هایشان بخار می شود و دُم هایی غول پیکر از گاز و غبار پدید می آورند. همین دم ها می توانند بخشی از نور ستاره که از درونشان می گذرد را جذب کنند [و نور ستاره را از چشم ما کم کنند-م]. نور اندک این فرادنباله دارها در برابر نور خیره کننده ی ستاره آن چنان کم توان است که نمی توان آن ها را از روی زمین به طور مستقیم دید و به تصویر کشید.

ستاره ی بتا سه پایه در طیف فروسرخ
دو لکه ی آتشین، همان قرص مواد پیرامونش
هستند. تصویر بزرگ تر
این اخترشناسان برای بررسی دنباله دارهای بتا سه پایه، بیش از ۱۰۰۰ رصدی که از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۱ با بهره از دستگاه HARPS روی تلسکوپ ۳.۶ متری ESO در رصدخانه ی لاسیلای شیلی انجام شده بود را بررسی و موشکافی کردند.

آن ها یک نمونه متشکل از ۴۹۳ فرادنباله دار متفاوت را برگزیدند. برخی از این دنباله دارها چندین بار و به مدت چند ساعت مشاهده شده بودند. با بررسی های دقیق، سرعت و اندازه ی ابرهای گازی آن ها اندازه گرفته شد. برخی از ویژگی‌های مداری هر یک از این دنباله دارها، مانند شکل و جهت گیری مدار و فاصله از ستاره، هم از این راه دریافته شد.

بررسی صدها فرادنباله دار در تنها یک سامانه ی فراسیاره ای کار بی سابقه ایست. این بررسی ها وجود دو خانواده ی جداگانه و مجزا از فرادنباله دارها را آشکار کرد: یک خانواده از فرادنباله دارهای پیر که مدارشان توسط یک سیاره ی بزرگ مهار شده (۱)، و خانواده ی دیگری که احتمالا از فروپاشی تازه ی یک یا چند جرم بزرگ تر پدید آمده اند. در سامانه ی خورشید ی خودمان هم دنباله‌دارها به خانواده های گوناگون بخش می شوند.

فرادنباله دارهای خانواده ی نخست مدارهای گوناگونی دارند و فعالیتشان ضعیف و نرخ تولید گاز و غبارشان پایین است. این نشان می دهد که این دنباله دارها چندین بار از نزدیک ستاره ی بتا سه پایه گذشته اند و در این گذرها، ذخیره ی یخ خود را به پایان رسانده اند (۲).

فرادنباله دارهای خانواده ی دوم هم بسیار فعال ترند و هم مدارهایشان تقریبا یکسان است (۳). این نشان می دهد که اعضای خانواده ی دوم همگی از یک خاستگاه ریشه گرفته اند: احتمالا از فروپاشی و خرد شدن یک جرم بزرگ تر که تکه هایش در مداری به گرد ستاره ی بتا سه پایه جای گرفته اند.

فلاوین کیفر در پایان می گوید: «برای نخستین بار یک بررسی آماری به تعیین فیزیک و مدارهای شمار بزرگی از دنباله‌دارهای فراخورشیدی انجامیده. این پژوهش دیدگاهی چشمگیر از سازوکاری به ما می دهد که ۴.۵ میلیارد سال پیش، درست پس از شکل گیری سامانه ی خورشیدی خودمان هم در کار بوده است.»

ویدیوی زیر برداشت یک هنرمند از این سامانه را نشان می دهد:


یادداشت ها
۱) بتا سه پایه ی بی (β Pictoris b) سیاره ای غول پیکر در همین سامانه است که در مداری به فاصله ی ۱ میلیارد کیلومتری به گرد ستاره می چرخد و با بهره از تصاویر با وضوح بالایی که از راه اپتیک سازگار (تطبیقی) به دست آمده بود بررسی شده. [خواندید: * روش تازه برای کشف سیارات فراخورشیدی]

۲) افزون بر این، برون-مرکزی و جهت گیری مدارهای این دنباله دارها دقیقا همانست که برای دنباله دارهایی پیش بینی شده که در دام بازآوایی (رزنانس) مداری با یک سیاره ی بزرگ افتاده اند. ویژگی های دنباله دارهای خانواده ی نخست نشان می دهد که این سیاره ی بزرگ، می بایست حدود ۷۰۰ میلیون کیلومتر از ستاره فاصله داشته باشد - نزدیک به جایی که سیاره ی بتا سه پایه ی بی یافته شد.

۳) این ویژگی آن ها را همانند دنباله دارهای خورشیدخراش خانواده ی کروز در سامانه ی خورشیدی می سازد. اعضای این خانواده تکه های دنباله دار شومیکر-لوی ۹ هستند که در ژوییه ی ۱۹۹۴ با سیاره ی مشتری برخورد کرد.

واژه نامه:
exocomet - Beta Pictoris - HARPS - ESO - La Silla Observatory - comet - star - Nature - Sun - planetary system - asteroid - Flavien Kiefer - tail - Earth - Solar System - planet - Beta Pictoris b - adaptive optics - Kreutz family - Comet Shoemaker-Levy 9 - Jupiter -

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه